The Historical Evolution of the Thought of Takfir: From an Ideological Act to the Juridification of Theological Beliefs

Document Type : Research Paper

Authors

1 Assistant Professor, Department of Islamic History, Faculty of Islamic Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran

2 Ph.D., Strategic Management of Cyberspace, National Defense University, Tehran, Iran

10.22081/hiq.2023.65987.2312

Abstract

Takfir is considered as one of the religious challenges in today's world, with a long history in Abrahamic religions. Among Muslims, takfir, especially in the contemporary era, has led to bloody challenges reflecting jurisprudential, theological, and even political issues. In fact, after the development of the Islamic state in Medina (the ten-year Nabawi period), the issue of takfir was one of the recognized beliefs among Muslims. This issue, after the departure of the Prophet (PBUH), underwent transformations through the first and second Hijri centuries, transformations that have remained hidden from historians. Finally, by the third Hijri century, the nature of takfir transcended intellectual-political and ideological layers, evolving from a simple intellectual framework (ideological takfir) into
a complex theory with various functions. How takfir emerged in the Islamic world,
what changes it underwent and how and why it spread, still represent research gaps in understanding the evolution of the thought of takfir. The aim of the current research is to investigate the process of development and the trend of expansion of takfir in the Islamic world during the first three Hijri centuries. This issue is done to achieve the historical evolution of takfir, as understanding how takfir was developed and comprehending its periods of expansion fills a research gap in this regard and utilizing the explanation of this historical experience prevents the formation of new platforms for the development of takfir in the contemporary Islamic world. The present research endeavors to examine library-based historical, hadith, theological, and interpretive works written about takfir in the first three centuries. With the methodology of "evolutionary study"—meaning the recognition of the levels of change in the nature of Islamic takfir and understanding its levels in different historical periods (a three-century timeframe)—this research seeks to investigate what, how, and why of the changes in the nature of takfir in the first three centuries. Furthermore, what evolutions have occurred in the thought of takfir among the Islamic societies in the timeframe of the first three Hijri centuries, what process these changes have undergone, what levels they have passed through, and what diverse products they have yielded. The research hypothesis is that takfir, over the first three Hijri centuries, influenced by the political, cultural, intellectual, and jurisprudential factors within the religious understanding of hadith scholars, gradually transformed from a purely ideological perspective into a multidimensional theory encompassing various domains including beliefs, jurisprudence, and politics. The findings of the research indicate that takfir emerged from a simple intra-religious structure and, after undergoing the process of transformation from an individual behavior (stemming from social conditions) into a political and social matter, gradually acquired a political function under the influence of states. Subsequently, through the efforts of theologians, it became a theological theory. This new understanding of takfir was, through jurists, given a jurisprudential dimension and was extensively applied in various places against jurisprudential opponents (Sunni jurisprudence). Finally, the
new nature of takfir entered the social arena in the form of a new version (a different understanding of religion) and became a religious tool for eliminating political-intellectual rivals. Historically, a part of this evolutionary process occurred in the first century and a part in the second and third centuries, but its theoretical formulation mostly took place in the second and third centuries. At the beginning of the first century, takfir was primarily ideological, but gradually acquired political undertones. In this period, the frameworks of takfir were still not very complex, mostly simple, and involved concepts of belief. However, in the second century, takfir became an ideological tool with a political function, serving the states, especially the Umayyad government. During these same years, groups like the Khawarij expanded the scope of takfir, turning it into a theory. Finally, in the third century (the era of theological debates and the expansion of theology), takfir was theorized and conceptualized by the theologians. The aim of this new development was to include non-co-religionists within the scope of takfir, a new interpretation that empowered rulers in their dealings with opponents by an ideological backing as a political matter. In this period, theologian-jurists transformed the scope of takfir from a jurisprudential matter (with a limited audience) into a theological matter with a jurisprudential approach (with a broad audience), and this marked the beginning of widespread sectarian violence in the fourth century, particularly in Baghdad.

Keywords

Main Subjects

References

قرآن کریم.
آبی، ابوسعد (2004). نثر الدر فی المحاضرات. بیروت: دار الکتب العلمیة، ج1، 3.
ابن اثیر، عزالدین (1385). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر- دار بیروت، ج5.
ابن اثیر، عزالدین (1422ق). اسد الغابة فی معرفة الصحابة. تحقیق: خلیل مأمون شیحا. بیروت: دارالمعرفة، ج4.
ابن انس، مالک (1425ق). الموطأ. تحقیق محمد مصطفی اعظمى. ابوظبی: زاید بن سلطان آل نهیان للأعمال الخیریة و الإنسانیة.
ابن بابویه، محمد (1414ق). الاعتقادات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، چاپ دوم.
ابن بکار، زبیر (1416ق). الأخبار الموفقیات‏. تحقیق سامی مکی العانی‏. قم: شریف رضی.
ابن حجر عسقلانی، شهاب‌الدین (1415ق). الاصابة فی معرفة الصحابة. تحقیق عدال احمد عبدالموجود و علی محمد معوض. بیروت: دارالکتب العلمیة، ج6.
ابن رشد، محمد (1998). الکشف عن مناهج الأدلة فی عقائد الملة. مقدمه و شرح از جابرى. بیروت: مرکز الدراسات الوحدة العربیة.
ابن روزبهان، فضل‌الله (1362). سلوک الملوک. تحقیق محمد على. تهران: خوارزمی.
ابن سعد، محمد (1418ق). طبقات الکبری. بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ج1، 4-5.
ابن عماد، شهاب‌الدین (1406ق). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب. تحقیق الأرناؤوط. بیروت: دار ابن‌‌کثیر، ج2.
ابن معتز، عبدالله (1419ق). طبقات شعراء المحدثین. تحقیق عمر فاروق. بیروت، دار الأرقم بن أبی الأرقم‏.
ابن هشام، عبدالملک (بی‌‌تا). السیرة النبویة. بیروت: دار المعرفة، ج2-1.
ابوداود، سلیمان (1420ق). سنن ابی داود. تحقیق صدقی محمد جمیل. بیروت: دار الفکر، ج8، 4.
احمدی، عبدالله (1416ق). المسائل و الرسائل المرویة عن الإمام أحمد بن حنبل فی العقیدة. ریاض: دار طیبة، چاپ دوم، ج1.
اسفراینی، ابوالمظفر‏ (بی‌‌تا). التبصیر فی الدین. قاهرة: المکتبة الأزهریة للتراث.
اصفهانی، ابوالفرج (1415ق). الاغانی. بیروت: داراحیاء التراث العربی، ج1.
افطسی، امین الدوله (2005). المجموع اللفیف. تحقیق یحیی وهیب الجبوری. بیروت: دار الغرب الإسلامی.
ایمان‌دار، حمید؛ مولوی، محمد (1398). گونه‌شناسی تضادهای عقیدتی و کلامی نوسلفیان و جریان سلفیه سنتی. پژوهشنامه مذاهب اسلامی، 6(12)، ص76-106.
بخاری، محمد (1406ق). صحیح البخاری. مقدمة محمد منیر دمشقی. بیروت: بی‌نا، ج4.
بلاذری، احمد (1417ق). أنساب الأشراف‏. بیروت: دارالفکر، ج1، 4-5، 8-9.
بیهقی، ابراهیم (1420ق). المحاسن و المساوی. تحقیق علی عدنان. بیروت: دار الکتب العلمیة.
بیهقی، ابوبکر (1417ق). الأسماء و الصفات‏. تحقیق عبدالرحمن عبیره. بیروت: دار الجیل‏.
تمیمی، ابوحاتم (1417ق). السیرة النبویة و أخبار الخلفاء. بیروت: الکتب الثقافیة، چاپ سوم، ج2.
توحیدی، ابوحیان (1424ق). الإمتاع و المؤانسة. تحقیق هیثم خلیفة الطعیمی‏. بیروت: مکتبة العصریة.
ثقفی، ابواسحاق (1353). الغارات. تحقیق ارموی. تهران: انجمن آثار ملی، ج2.
جاحظ، ابوعثمان (2002). الرسائل السیاسیة. تحقیق ابوعلی ملحم. بیروت: دار و مکتبة الهلال، چاپ دوم.
جعفریان، رسول (1399). تاریخ خلفا، تاریخ سیاسی اسلام. قم: انتشارات دلیل ما، چاپ پانزدهم، ج2.
حاجی میرزایی، فرزاد (1377). مکی و مدنی. در: دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی. به کوشش بهاء‌‌الدین خرمشاهی. تهران: دوستان-ناهید.
حسین محمد، جواد (2020). السلفیة التکفیریة واقعها، جذورها، أفکارها، آثارها.
خاکپور، حسن؛ سادات حسینی، الهام السادات (1393). بررسی حقوق اقلیت‌های دینی و جزیه در قرآن. معارف قرآنی، 4(15)، ص117-135.
خلال، ابوبکر (بی‌‌تا). السنة. تحقیق عطیة الزهرانی. دار الرایة، ج2.
دینوری، ابن قتیبة (1418ق). عیون الاخبار. تحقیق یوسف علی طویل. بیروت: دارالکتب العلمیة، ج2.
دینوری، ابوحنیفه (1368). اخبار الطوال. تحقیق عبدالمنعم عامر. قم: منشورات رضی.
ذهبی، شمس‌الدین (1413ق). تاریخ الاسلام. تحقیق عمر عبدالسلام تدمری. بیروت: دارالکتاب العربی، چاپ دوم، ج23.
زارع خورمیزی، محمدرضا (1399). گونه‌‌شناسی جریان تکفیر در جهان اسلام براساس خاستگاه سیاسی. پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، 10(1)، ص49-77.
زارعان، منصوره (1393). قومیت‌گرایی در عصر امویان. پژوهش‌‌نامه تاریخ اسلام، 4(15)، ص75-99.
زرقانی، محمد عبدالعظیم (1948). مناهل العرفان فی علوم القرآن، بی‌‌نا، ج1.
زمخشری، ابوالقاسم (1425ق). مقامات الزمخشری. ‏بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ سوم.
سبحانی، جعفر (1392). ریشه‌‌های پدیده تکفیر در گذر تاریخ. کلام اسلامی، 22(87)، ص9-18.
سبحانی، جعفر؛ فقیهی، حامد (1392). پدیده تکفیر از دیدگاه قرآن و حدیث. میقات حج، 22(85)، ص104-137.
سمعانی، ابوسعد (1382). الانساب. تحقیق عبدالرحمن معلمی. حیدرآباد: دائرة‌المعارف العثمانیة، ج2، 9.
شامی، جمال‌الدین (1420ق). الدر النظیم فی مناقب ائمه اللهامیم. قم: جامعه مدرسین.
شجرى جرجانى، یحیی (1422ق). الأمالی الخمیسیة. تحقیق محمدحسن اسماعیل‏. بیروت: دار الکتب العلمیة، ج1.
شهرستانی، محمد (1364). الملل و النحل. تحقیق محمد بدران. قم: الشریف الرضی، چاپ سوم، ج1.
صولی، ابوبکر (1341). أدب الکُتّاب. تحقیق محمد بهجة الأثری و محمود شکری الآلوسی‏. بغداد- قاهرة: المکتبة العربیة- المطبعة السلفیة.
طبرسی، احمد (1403ق). الاحتجاج علی اهل اللجاج. مشهد: مرتضی.
طبری، محمد (1387). تاریخ‏ طبری. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار التراث، طبعه الثانیة، ج4-5، 8-9.
عیانی، قاسم (1423ق). مجموع کتب و رسائل. تحقیق عبدالکریم أحمد الجدبان‏. صعده: مکتبة التراث الإسلامیة.
فرهنگیان، علی‌احمد (1389). تکاپوهای فکری سیاسی جبریه تا پایان عهد اموی. استاد راهنما: حسین مفتخری. پایان‌‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه تربیت معلم.
فلاح‌زاده، احمد (1389). جایگاه و نقش آل زبیر در تاریخ اسلام. تاریخ اسلام، 11(3-4)، ص121-172.
فلاح‌زاده، احمد (1394). درآمدی بر سنّت‌سازی امویان؛ مطالعه روندی- فرآیندی روزه عاشورا بر مبنای نظریه پخش. تاریخ اسلام، 16(3)، ص71-108.
قاضی عبدالجبار، ابوالحسن (1974). فضل الاعتزال و طبقات المعتزلة. تونس: الدار التونسیة للنشر.
قاضی عبدالجبار، ابوالحسن (بی‌‌تا). تثبیت الدلائل النبوة. قاهره: دار المصطفی، ج1.
قالی، ابوعلی (1422ق). الأمالی. تحقیق صلاح بن فتحی هلل و سید بن عباس الجلیمی‏. بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیة.
قائمی، سید رضا؛ رضوی، رسول (1393). بررسی نقش طرفداران بنی‌امیه در ترویج نظریه جبر. تاریخ اسلام، 15(3)، ص159-191.
کاظم شبیب، اسعد (2019). تحولات السلفیة من الحشویة الى الجهادیة. مجلة مرکز دراسات الکوفة، العدد 54، ص143-188.
کشی، محمد (1409ق). رجال الکشی. تحقیق: محمدبن حسن طوسى و حسن مصطفوی. مشهد: مؤسسة نشر دانشگاه مشهد.
محاسبی، أبوعبدالله (1406ق). الوصایا. تحقیق عبدالقادر أحمد عطا. بیروت: دارالکتب العلمیة.
مسعودی، علی (1409ق). مروج الذهب. تحقیق اسعد داغر. قم: دار الهجرة، چاپ دوم، ج3.
مفید، محمد (1413ق). الارشاد. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
مفید، محمد (1413ق). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات‏. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
مقریزی، تقى‌الدین (1420ق). إمتاع الأسماع. تحقیق محمد عبدالحمید النمیسى. بیروت: دار الکتب العلمیة،
ج13-14.
نساج، حمید؛ عبدی‌پور، نصیبه؛ جمشیدی‌مهر، پرویز (1396). علل ظهور و تکوین گروه‌‌های تکفیری در جهان اسلام؛ از تقابل زندگی قبیله‌‌ای با مدنیت تا تقابل سنّت با مدرنیته؛ مطالعه موردی؛ خوارج و داعش. پژوهش‌های راهبردی سیاست، 6(23)، ص132-160.
نسائی، احمد (1437ق). سنن النسائی. تصحیح محمد صبحی حسن حلاق. دمشق: دار ابن کثیر، ج2.
واقدی، محمد (1409ق). مغازى. تحقیق مارسدن جونس. بیروت: مؤسسة الأعلمى، طبعه الثالثة، ج3.
Atay, H. (2014). Tarihte ve günümüzde selefılik. Milletlerarası Tartışmalı ilmi Toplantı 08-10 Kasııiı, 2013, Topkapı Eresin Hotel, İstanbul.
Aydemir, S. (2017). Temel naslar çerçevesinde tekfircilik. Turkish Studies,12(20), s 63-84.
Çalışkan, N. (2020). Hâricîlik Anlayışının Kökenleri ve Günümüzdeki Yansımaları. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(1), s 99-124.
Esen, M (2011). Tekfir Söyleminin Dinî ve İdeolojik Boyutları. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 52(2), s 97-110.
Esen, M. (2011). Tekfir Söyleminin Dinî ve İdeolojik. Boyutları, 52(2), s 97-110.
Kadivar, Jamileh (2020). Exploring Takfir, Its Origins and Contemporary Use: The Case of Takfiri Approach in Daesh’s Media. Contemporary Review of the Middle East, p 1-27.
Karaağaç, H. (2013). Ehl-i sünnet’e göre tekfir problematiği. Atatük Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, no. 40, s 163-186.
Soyal, Fikret, (2019). Murtakib al-Kabīra (Cardinal Sinner) and Takfīr (Excommunication) from the Perspective of Ibn Ḥaẓm: a Political and Theological Review, Ulum Dini Tetkikler Dergisi, 2(1), s 81-101.
History of Islam
Volume 26, Issue 4
November 2025
Pages 210-189

Files

Share

How to cite

Statistics