https://hiq.bou.ac.ir/ تاریخ اسلام fa daily 1 Sat, 20 Jun 2026 00:00:00 +0330 Sat, 20 Jun 2026 00:00:00 +0330 https://hiq.bou.ac.ir/article_80097.html یکی از روش‌های هدایتی قرآن، دعوت به پندگرفتن از سرنوشت گذشتگان است. در قرآن به‌فراوانی و در قالب‌های مختلف از سرنوشت گذشتگان یاد شده است. درک پیام قرآن در این دسته از آیات همچون همه دیگر آیات وحی، نیازمند آگاهی از معنای واژگان و نیز ویژگی واژگان و چگونگی کاربست آن در قرآن است. یکی از مؤلفه‌های مربوط به ویژگی الفاظ و چگونگی کاربست آن، «مقتضای ‌حال» یعنی مجموعه قراین متصل و منفصل و قراین لفظی و غیرلفظی است. این پژوهش می‌کوشد نقش مقتضای‌ حال را در فهم نکات تاریخی قرآن بررسی کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد توجه به مقتضای حال در فهم ویژگی این پنج دسته از مطالب تاریخی قرآن اثر انکارناپذیر دارد: پیامبران، پادشاهان، افراد و امت‌ها؛ مکان‌های وقوع رویداد تاریخی؛ زمان‌های وقوع رویداد تاریخی؛ آموزه‌های دینی اقوام پیشین؛ و آداب و رسوم رایج نزد اقوام پیشین. https://hiq.bou.ac.ir/article_80098.html کعبه در گذر تاریخ، بارها تخریب، ترمیم و بازسازی شده است. بازسازی کعبه توسط قریش یکی از رویدادهای مهم پیش از ظهور اسلام است و رسول خدا (ص) نیز در آن نقشی اساسی داشته است. مشهور است که هنگام بازسازی کعبه، 35 سال از عمر شریف رسول خدا (ص) می‌گذشت. این پژوهش به دنبال اعتبارسنجی مشهورترین اقوال مطرح درباره سن رسول خدا (ص)هنگام بازسازی کعبه بر اساس نقد بیرونی و درونی گزارش‌های مرتبط با بازسازی کعبه است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد گزارش‌های مشهور در‌این‌باره با واقعیت تاریخی سازگاری ندارد و می‌توان گفت این رویداد در دوره جوانی و آغاز سنین بلوغ رسول خدا (ص)رخ داده است. این تحقیق به روش وصفی - تحلیلی و با گردآوری اطلاعات از کتب و اسناد تاریخی و مقایسه گزارش‌ها با یکدیگر به انجام رسیده است. https://hiq.bou.ac.ir/article_77567.html فرهنگ را می‌توان مهم‌ترین زیر‌بنای تغییر هر جامعه‌ای به شمار آورد. در عصر نبوی، تغییر بزرگ اجتماعی فراگیر در حجاز شکل گرفت که همچنان نیازمند بررسی و واکاوی از دیدگاه‌های مختلف است. این پژوهش بر اساس فرضیه تغییر اجتماعی از طریق تغییر لایه‌های فرهنگی از سوی رسول خدا (ص)، به بررسی، دسته‌بندی و تحلیل چگونگی تحول جامعه و گذر آن از جامعه جاهلی به جامعه اسلامی در عصر نبوی می‌پردازد و با استفاده از روش مطالعات اسنادی و تحلیلی، تغییرات دو لایۀ مهم فرهنگی در دوره رسول خدا، یعنی نظام بینش‌ها و نظام ارزش‌ها را بررسی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد رسول خدا (ص) برای تحقق‌بخشیدن به تغییر اجتماعی مورد‌نظر خود، با ایجاد مؤلفه‌های اندیشگی مانند باور به توحید و معاد و بهره‌بردن از آموزه‌های قرآن و نیز مؤلفه‌های ارزشی ناظر به رفتار مانند دعوت به وحدت، مدارا، مساوات و عمل‌گرایی در جامعه توانستند در جامعه عرب جاهلی، تحول فرهنگی شگرفی انجام دهند. https://hiq.bou.ac.ir/article_80099.html گزارش‌های تاریخی گاه مستند برخی احکام فقهی قرار می‌گیرند. شیوۀ استناد فقیهان به این گزارش‌های تاریخی، یکی از عرصه‌های نوپدید برای پژوهش‌های تاریخی است. این پژوهش با هدف بررسی انتقادیِ کیفیت استناد فقیهان امامیه و اهل‌سنت به رویداد تاریخی غزوه در فرایند استنباط حکم فقهی «جواز حملۀ غافل‌گیرانه به دشمن» انجام شده است. این پژوهش با روش وصفی - تحلیلی و از طریق گردآوری کتابخانه‌ای داده‌ها انجام شده است. در گام نخست، گزارش‌های چگونگی آغاز غزوه بنی‌مصطلق از منابع اصلی سیره و تاریخ همچون المغازی واقدی، الطبقات ابن‌سعد، صحیح بخاری و منابع شیعی استخراج شد؛ سپس آرا و استدلال‌های فقهی مبتنی بر این گزارش‌ها از کتب فقهی فریقین مانند الام شافعی، المبسوط سرخسی، المبسوط و تهذیب الاحکام شیخ طوسی، تذکرة الفقهاء و جواهر الکلام علامه حلی، جمع‌آوری و محتوای آن به روش مقایسه‌ای تحلیل شد. این تحلیل بر پایه ارزیابی اعتبار گزارش‌ها با معیارهای تاریخ‌نگارانه و سنجش سازگاری آنها با سیره کلی نبوی در باب جهاد انجام گرفته است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد بی‌توجهی فقیهان به تنوع گزارش‌های تاریخی و استناد به یک دسته از گزارش‌ها بدون اشاره به گزارش معارض آن یا بدون ذکر دلیل ترجیح یک گزارش بر دیگر گزارش‌ها از یک‌سو و توجه‌نداشتن به سیره مستمره نبوی مبنی بر تقدم دعوت بر قتال از سوی دیگر، زمینه‌ساز تجویز حمله غافل‌گیرانه از سوی برخی فقیهان شده است. https://hiq.bou.ac.ir/article_77892.html شعر که در عصر جاهلیت نقشی اساسی در مناسبات فرهنگی و اجتماعیِ جامعه جاهلی داشت، با ظهور اسلام به ابزاری برای پیشبرد اهداف متعالی الهی و در راه تعالی معنوی بشری قرار گرفت؛ ازاین‌رو شایسته است جایگاه شعر در عصر نبوی و نیز چگونگی رویارویی پیامبر با شعر جاهلی موضوع پژوهشی مستقل قرار گیرد. این پژوهش که با گردآوری اطلاعات با روش کتابخانه‌ای و پردازش آنها با روش متعارف تاریخی، به این یافته‌ها رسیده است که رویکرد اصلاح‌گرایانۀ رسول خدا به شعر موجب شد شعر جاهلی با وجود ویژگی‌های نکوهیدۀ خود به شعری پسندیده تبدیل شود و در خدمت ارزش‌های اسلامی قرار گیرد. رویکرد اصلاحی پیامبر از طریق اقداماتی همچون تبیین جایگاه شعر نیکو، جهت‌دهی به شاعران برای سرودنِ شعر مورد پسندِ اسلام، بهره‌گیری از اشعارِ پسندیده و متعالی به منظور ترویج معارف اسلامی و نیز تأیید و تقویت جایگاه اجتماعی شاعرانِ مسلمان صورت گرفت. چرایی چند موضع‌گیری پیامبر علیه شعر و شاعری را باید در گرایش افراطی به شعر و تضعیف مسلمانان و ارزش‌های اسلامی از سوی برخی شاعران و سروده‌های آنها جستجو کرد. https://hiq.bou.ac.ir/article_80100.html در سیرۀ پیامبر اعظم (ص)، نشانه‌هایی برای بهره‌بردن آن حضرت از روش‌هایی جدید در روابط خارجی مشاهده می‌شود که تاکنون بررسی شده است. یکی از این روش‌ها، گونه‌ای از دیپلماسی است که به دیپلماسی عمومی شناخته می‌شود. دیپلماسی عمومی یکی از بارزترین تحولات حوزه روابط بین‌الملل است که بر افزایش نقش سازمان‌های غیردولتی، رسانه‌ها و حتی افراد در عرصه جهانی تکیه دارد و در جامعه مخاطب هم معمولاً مردم و نهادهای غیررسمی را هدف قرار می‌دهد. سوگ‌مندانه باید گفت با وجود نشانه‌هایی از بهره‌گیری پیامبر از این روش، کشورهای اسلامی کمتر از آن بهره می‌جویند. این پژوهش ضمن ارائه تعریفی مختصر از دیپلماسی عمومی با استفاده از روش تبیینی - وصفی و روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای توانسته است مؤلفه‌های متعددی از دیپلماسی عمومی را در سیرۀ پیامبر (ص) شناسایی و دسته‌بندی کند و از این رهگذر جایگاه و اهمیت نسبی این ابزار ارتباطی در عهد نبوی را به اثبات برساند. یافته‌های این پژوهش نشان‌دهندۀ ظرفیت بالای دیگر جنبه‌های زندگی پیامبر و نیز سیره دیگر معصومان (ع) برای تدوین اصول کاربردی در دیپلماسی عمومی از منظر اسلامی است. https://hiq.bou.ac.ir/article_80101.html بازخوانی رویدادهای خرد و کلان تاریخ و سیره پیامبر اعظم (ص) در پرتو روش‌های نوین سنجش اعتبار اسناد تاریخی، می‌تواند نگاه ما را در‌باره برخی رویدادها دگرگون کند. برخی افراد در اواخر حیات پیامبر (ص) ادعای هماورنمایی با قرآن داشتند. بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، دو تن از این هماوردنمایان یعنی نضر بن حارث و أسود عَنَسی به دستور پیامبر (ص) و به جرم هماوردنمایی اعدام شدند. این پژوهش با هدف اعتبارسنجی این گزارش‌ها و با مراجعه به متون کهن و نقد درونی و بیرونی گزارش‌های مندرج در آنها به این نتیجه رسیده است که با توجه به ناسازگاری‌های درونی و بیرونی این گزارش‌ها، نمی‌توان اعدام این دو نفر به جرم هماوردنمایی را از نظر تاریخی اثبات کرد، بلکه چنین برمی‌آید که نضر بن حارث از طریق خودکشی به زندگی خود پایان داد و أسود نیز از اساس در شمار هماوردنمایان نبود، بلکه به دلیل کینه‌توزی خانوادگی و به دست همسرش به قتل رسید. https://hiq.bou.ac.ir/article_80102.html رسول خدا (ص) پس از ورود به مدینه، مناصب قبیله‌ای را به مدیریت‌هایی متناسب با ساختار جدید با تغییراتی تنظیم یا امضا کرد. «عرافت» یکی از این منصب‌ها بود که کارگزار آن «عریف» نامیده می‌شد. «عریف» واسطۀ برخی امور بین حکومت و گروهی از مردم بود. این نوشتار سیر تحولات منصب عرافت از جاهلیت تا سال 61 هجری را به روش توصیفی - تحلیلی بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد رسول خدا (ص) در انتخاب عریفان از افرادی آگاه، متدین و متعهد در مدیریت جامعه به‌ویژه بُعد اجتماعی استفاده می‌کردند. بعد از رحلت ایشان، عرافت در نظام اداری توسعه یافت و کاربرد آن در بُعد نظامی و امنیتی بیشتر شد. ملاک انتخاب عریفان در این دوران، وفاداری آنان به والیان و توجه‌نداشتن به مقبولیت آنها میان زیردستان بود. https://hiq.bou.ac.ir/article_80103.html پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 شمسی، با توجه به ضرورت افزایش آگاهی دانشجویان دربارۀ تاریخ صدر اسلام، این موضوع به عنوان یک مادۀ درسی در زمرۀ دروس عمومی دانشگاه‌های ایران در مقطع کارشناسی برای همه رشته‌ها در نظر گرفته شد. این امر موجب افزایش پژوهش درباره رویدادهای مهم صدر اسلام از جمله غزوات پیامبر شد. پژوهش پیش‌رو می‌کوشد چگونگی بازتاب، تبیین و تحلیل نبردهای پیامبر (ص) در کتب پژوهشی مربوط به تاریخ اسلام منتشرشده در بازۀ زمانی چهار دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی (1357 تا 1397 ش) را بررسی کند. یافته‌های پژوهش حاضر که با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی محتوای حدود یازده کتاب با عنوان تاریخ اسلام پرداخته است، نشان می‌دهد که پژوهشگران تاریخ اسلام در بیان غزوات و نبردهای پیامبر (ص) به ترکیبی از وصف، تبیین و تفسیر و با رویکردهای دینی و تطبیقی روی آورده‌اند و روش تاریخ‌نگاری عقلی - انتقادی چندان به کار نگرفته شده است. https://hiq.bou.ac.ir/article_80104.html یکی از موضوعات مورد توجه تاریخ‌پژوهان، نقطۀ آغاز اختلاف بین مسلمانان و چنددستگی آنهاست. برخی دانشمندان مسلمان مانند ابن‌حزم اندلسی (م 456 ق) و سپس ابن‌تیمیه حرانی (م 728 ق) مبدأ و سرچشمۀ این اختلاف را پس از قتل عثمان در سال 35 قمری دانسته‌اند؛ دیدگاهی که از سوی برخی از دیگر نویسندگان اهل‌سنت و حتی برخی از مستشرقان هم پذیرفته شده است. عبد‌الناصر القفاری یکی از عالمان وهابی عربستان، در مقدمه کتاب اصول مذهب الشیعه الاثنی عشریة؛ عرض و نقد ضمن بازنشر این دیدگاه، بر این باور است که همۀ اختلاف‌های امت اسلامی بعد از قتل عثمان رخ داد و تا آن زمان همۀ مسلمانان بر مدار صحیح منقول و صریح معقول و شریعتی حرکت می‌کردند که پیامبر (ص) بر آن مبعوث شده بود. جستار حاضر با استناد به منابع اولیه مورد اعتماد شیعه و اهل‌سنت و با بررسی تحلیلی رویداد سقیفه که پیش از خلافت عثمان رخ داده است، در پی اثبات این مدعاست که دیدگاه مورد پذیرش القفاری و پیشینان او با توجه به مسلمات تاریخی، غیر‌علمی و خلاف واقع است. https://hiq.bou.ac.ir/article_77512.html تاریخ اجتماعی گونه‌ای از تاریخ‌نگاری است که بر بستر اجتماعی، نمادها را در پیوند با تاریخ مورد توجه قرار می‌دهد. مساله اصلی و پرسش محوری در این پژوهش این است که آموزه های مکتب اهل‌بیت(ع) تاچه اندازه و چگونه بر نمادهای غیرزبانی زندگی اجتماعی مردم سبزوار، که از همان ابتدا شهری شیعه نشین و دلبسته به اهل بیت بوده، تاثیر داشته است. هدف کلی تحقیق تعیین میزان تاثیرپذیری شیعیان سبزوار از آموزه‌های اهل‌بیت(ع) در دوره‌زمانی قبل از صفویه است. هدف کاربردی این است که با شناخت زندگی اجتماعی یک شهر شیعی می‌توان از آن برای الگوگیری در سبک‌زندگی شیعی سود جست. روش پژوهش بر اساس هدف، توسعه‌ای و بر اساس روش انجام، تاریخی-توصیفی و به لحاظ گردآوری داده‌ها کتابخانه‌ای است.از دستاوردهای این تحقیق قدمت و دیرینگی اندیشه شیعی در ایران قبل از صفویه است و این که، درمی یابیم اندیشه شیعی و معارف اهل‌بیت نه تنها در اندیشه، بلکه در رفتار و زیست اجتماعی مردم نفوذ داشته است. برآورد و مقایسه این مولفه‌ها با یکدیگر نشان می‌دهد که نمادهای مکانی از حجم بیشتری برخوردار است و این به جهت ماندگاری و حفظ آن‌ها در طول تاریخ است. https://hiq.bou.ac.ir/article_77541.html رساله حقوق، منسوب به امام سجاد (ع)، یکی از منابع ارزشمند در تبیین اصول اخلاقی و فرهنگی اسلامی است و جایگاهی برجسته در پژوهش‌های دینی و حقوقی دارد. این اثر با ارائه دیدگاه‌های جامع و انسان‌محور درباره حقوق، تأثیری چشم‌گیر در گفتمان فکری و اخلاقی اسلامی ایفا می‌کند. تحلیل صحت اسناد و تطبیق نسخ مختلف این رساله، نقش مهمی در تأیید اعتبار و درک محتوای آن دارد. پژوهش حاضر با هدف بازنگری در منابع و نسخ موجود رساله حقوق، به بررسی و تحلیل تفاوت‌ها و شباهت‌های میان نسخه‌های متعدد پرداخته و معیارهای اسنادشناسی را برای ارزیابی اعتبار آن به‌کار گرفته است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد، با وجود دیدگاه‌های منتقدانه برخی پژوهشگران درباره ضعف سندی، شواهد و محتوای ارزشمند این رساله اصالت آن را به اثبات می‌رساند و قابلیت استناد آن را تأیید می‌کند. یافته‌های این مطالعه مسیر دستیابی به درک صحیح و کاملی از محتوای رساله حقوق و تأثیرگذاری آن در عرصه‌های حقوقی و فرهنگی جامعه را هموار می‌سازد و همچنین بر اهمیت استفاده از این منبع در جامعه اسلامی امروز تأکید می‌کند. این رساله نقشی کلیدی در پیوند اصول دینی با نیازهای جامعه معاصر دارد. https://hiq.bou.ac.ir/article_77556.html هویت شیعه امامی با ظهور قابل توجه باورهای بنیادین- که آغازی برای جاری شدن در عمل و رفتار است- در دوره صادقین(ع) و با اقدامات گسترده و موثر ایشان، از دیگر هویت های جمعی در قلمرو اسلامی تمایزی روشن یافت؛ با این حال و به رغم تحقیقات متعدد، می توان گفت مولفه های این هویت، از زاویه تعریفی که امروزه اندیشمندان علوم اجتماعی از هویت دارند و همچنین مورد خواست و مطالبه صادقین(ع) بوده، شناسایی نشده است. نوشته حاضر، کشف مولفه های درونی هویت شیعه امامی را از منظر تاریخی و مبتنی بر منابع متقدم در دستور کار قرار داده است. بدین منظور، در گام نخست، مفهوم هویت تبیین شده و سپس شاخصه هایی بر اساس زمان، مکان و شرایط عصر صادقین(ع) و البته همخوان با چارچوب مفهمومی، ارائه می شود. سپس در گام دوم مبتنی بر رویکرد تاریخی و توصیف عمیق و گسترده شواهد، مولفه ها تبیین شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد مولفه های شیعه امامی در ضمن هفت مورد و در دو سطح مرتبط با مباحث توحید و امامت، توجه و تبیین از سوی صادقین(ع) را به دنبال داشته است. مولفه هایی که زمینه را برای تحلیل و ارزیابی دقیق تر تاثیر مولفه های هویت بخش در ساحت عمل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی امامیه، فراهم می کند. https://hiq.bou.ac.ir/article_77561.html چکیدهمناسبات علمای جبل عامل با دولت‌ها به‌ویژه دولت صفوی حائز اهمیت بوده و می‌تواند موجب بهره‌برداری علمی و الگو گیری باشد و شاخص این علماء در آن زمان علمایی مانند مرحوم محقق میسی صاحب رساله میسیّه و محقق ثانی و یا محقق کرکی صاحب جامع المقاصد می-باشد. دولت صفوی در ایران با نام ائمه اثنی عشر (ع) توسط شاه اسماعیل اول در تبریز آغاز گردید و با سعی و تلاش پیگیر حکام صفوی برای ترویج تشیع در ایران تداوم پیدا نمود تا آنجا که آن را به یکی از ویژگی‌های برجسته هویت‌بخش برای حکومت صفوی تبدیل نمود. تلاش صفویان برای استقرار شریعت امامیه علمای شیعه را به نحو بی‌سابقه‌ای به عرصه‌های گوناگون اجتماعی و سیاسی وارد نمود، تجربه‌ای که احتمالاً برای اولین بار نصیب این دسته از علماء شد، از سوی دیگر اخذ روایتی اصیل و پرداخته‌شده از معارف شیعی که بتواند طرح استقرار تشیع را ممکن گرداند، حضور جمعی از علمای شیعی غیربومی و عموماً عرب و به‌طور خاص اهل جنوب و جبل عامل لبنان را در جامعه صفوی در پی داشت. شیخ علی بن حسین بن عبدالعالی کرکی (۹۴۰-۸۷۰ هجری قمری) برجسته‌ترین و با نفوذترین این علماء در جامعه و حکومت صفوی در قرن دهم هجری قمری بود، در این پژوهش مناسبات محقق کرکی با حکومت صفوی پرداخته می‌شود. به این منظور به چگونگی تأثیر سیاست‌های مذهبی حکومت صفوی از یک‌سو و تلاش‌های اصیل کرکی برای تثبیت مرجعیت مجتهد در جامعه شیعه امامیه در روند این مناسبات تبیین می‌گردد. https://hiq.bou.ac.ir/article_77563.html یکی از وجوه بارز دوره اموی سیاست امام علی(ع) ستیزی آنها بود که به استثنای دو سال حکومت عمر بن عبدالعزیز در تمام دوران حاکمیت این سلسله تداوم داشت این سیاست در دوران حکومت کوتاه مدت زبیریان نیز اعمال می شد و یکی از مصادیق بارز آن، بدگویی به آن امام بر روی منابر بود ، در مقابل این رویه ناپسند ، اهل‌بیت (ع) و پیروان آن‌ها ایستادند و مطابق شرایط هرکدام سیره و روش‌های خود را داشتند سؤال پژوهش این است که سیرۀ امام‌سجاد(ع) در مقابله با امام علی(ع) ستیزی امویان و زبیریان خصوصا مصداق بارز آن یعنی بدگویی علنی به امیرالمومنین(ع) چگونه بود؟این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بررسی سیره امام سجاد(ع) به این داده ها رسید که سیره عملی ایشان در این مورد به دو دسته ایجابی و سلبی تقسیم می شود اقدامات ایجابی امام(ع) اموری نظیر بهره گیری از قرآن کریم جهت آگاهی بخشیدن به بدگویان ناآگاه ،ترویج فضایل امیرالمؤمنین‌علی(ع)در مقابل بدگویی به ایشان بود و اقدامات سلبی ایشان موضوعاتی مانند رسوا کردن بدگویان بر روی منبر و توبیخ آشکار عالم نمایان بدگویی کننده را شامل می شد و می توان گفت مجموع این اقدامات علاوه بر این که در روشن گری جامعه و پرهیز خواص از بدگویی به امیرالمومنین(ع) تاثیر می گذاشت اثر غیرمستقیم خود را بعدها در لغو سب امام علی (ع) بر منابر در سال 99 نشان داد. https://hiq.bou.ac.ir/article_77565.html مفهوم خلافت از زمان وفات پیامبر اسلام (ص) موضوعی چالش‌برانگیز در زندگی سیاسی مسلمانان بوده است. این مقاله به بررسی انتقادی خطبه‌ای از امام حسن (ع) پس از صلح با معاویه می‌پردازد تا شرایط خلیفه مشروع را روشن کند. با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف، این جستار بررسی می‌کند که چگونه امام حسن (ع) معیارهای رهبری صحیح را بیان و بر خلافت دینی به جای خلافت ارثی تأکید می‌کند. تحلیل نشان می‌دهد که امام حسن (ع) حسب و نسب را به عنوان معیار اصلی رهبری رد و به جای آن بر پایبندی به سنت و اصول قرآنی به عنوان فضایل اساسی یک خلیفه تأکید کرده است. بنابراین، به عقیده ایشان خلیفه باید بر اساس اصول اسلام عمل کند. این رویکرد نه تنها تصورات غالب از قدرت را به چالش می‌کشد بلکه اهمیت اخلاق و عدالت اجتماعی را در اقتدار سیاسی تقویت می‌کند.واژگان کلیدی: خلیفه، مشروعیت، تحلیل گفتمان انتقادی، امام حسن، معاویه https://hiq.bou.ac.ir/article_77566.html خلافت بنی‌امیه مولفه‌های لازم و کافی برای مشروعیت بخشیدن به حاکمیت خویش نداشت و اقتدار خود را از طریق استیلاء و قدرت نظامی ایجاد کرد. از این‌رو، از همان آغاز در درون قلمرو تحت حاکمیت خود با چالش‌های گوناگونی روبر‌و شدند؛ تثبیت پایه‌های دولت اموی نیاز به کارگزارانی داشت که مجرب، سیاستمدار، سرکوبگر و البته مطیع و فرمانبردار باشند. در این دوره رویکرد اساسی حاکمان امویان انتخاب والیان قدرتمند، متعصب و دارای اختیارات فوق العاده برای اداره سرزمین‌های اسلامی بود. کارگزاران اموی در مشروعیت بخشیدن به خلافت اموی، تحکیم و تثبیت سلطه امویان، استمرار فتوحات و سرکوب قیام‌های ضد اموی نقش اساسی داشتند. این کارگزاران با اختیارات وسیع، حقوق و امتیازات بسیار به کار گرفته می‌شدند. از جمله کارگزارنی که نقش تاثیرگذاری در خلافت اموی داشت روح بن زنباع بود. مسئله اصلی پژوهش حاضر تبیین عملکرد سیاسی، اداری و نظامی روح بن زنباع و نقش وی در ساخت قدرت و سیاست دولت امویان است. این پژوهش، با تکیه بر مطالعات تاریخی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه ای و به روش توصیفی – تحلیلی انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می دهد که روح بن زنباع به عنوان یکی از کارگزارن اصلی دولت اموی در استحکام بخشیدن به اقتدار دولت اموی و تثبیت و استمرار حاکمیت اموی موثر بود و نقش مهمی در ساخت قدرت و سیاست دولت امویان ایفا کرد. https://hiq.bou.ac.ir/article_77568.html در فرهنگ مردمان هر سرزمین، غذا جایگاهی ویژه دارد و تنوع آن می‌تواند نشان از غنای فرهنگی، توانمندی اقتصادی و ... داشته باشد. ثبات قدرت با روی کار آمدن خاندان صفوی(1148-907ق) در ایران و رونق‌گیری تجارت، جهانگردان بسیاری را به سوی ایران، روانه کرد. این افراد که با انگیزه‌های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و ... به ایران سفر کرده بودند؛ مشاهدات خویش، در موضوعات مختلف از جمله خوراک و تغذیه ایرانیان را در نوشته‌های خود، منعکس کردند. تحقیق پیش رو، بر آن است تا بر اساس داده‌های سفرنامه‌های بر جای مانده از سیاحان و سفیران اروپایی و با روش توصیفی - تحلیلی، تنوع غذایی مردمان این دوره را مورد بررسی قرار دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد گستره سرزمینی و تنوع آب و هوای ایران، منجر به فراوانی تولیدات کشاورزی و دامپروری و به تبع آن گوناگونی فرآورده‌ها و تنوع غذایی در میان مردمان این عصر شده است و لذا در این سفرنامه‌ها از انواع پلوها ،کباب‌ها، آش‌ها، نان‌ها و... به خصوص در سفره طبقه حاکم یاد شده است. https://hiq.bou.ac.ir/article_77569.html با آغاز غیبت امام دوازدهم، مشکلات تازه‌ای برای شیعیان پدید آمد که پیش از آن سابقه نداشت. امامیه به دلیل اختناق حاکم بر آن دوران دچار سرگردانی و شبهات بسیار گردیده بودند. نهاد وکالت با توجه به گستردگی جغرافیای حضور شیعیان در این دوره فعالیت خود را بیشتر کرد. در این شرایط وکیلان اقداماتی برای حفظ انسجام شیعیان انجام دادند. کارگزاران با سامان دادن به فعالیت‌های نهاد وکالت نقش اساسی در حفظ ارتباط میان امام و شیعیان ایفا کردند. این پژوهش با استفاده از منابع روایی ـ تاریخی در پی پاسخ به این سوال است که «وکیلان چهارگانه در راستای تقویت هویت شیعه امامیه و انسجام شیعیان در برابر چالش‌های سیاسی، اجتماعی و مذهبی آن دوران چه اقداماتی انجام داده‌اند؟». یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که وکلای اربعه با انجام اقدامات امنیتی مانند مخفی نگه داشتن محل اقامات امام(عج) و تامین مسیرهای امن برای مکاتبات و نیز ایجاد شبکه گسترده ارتباطی همچنین پاسخگویی به مسائل شرعی و اعتقادی به مقابله با انحرافات فکری پرداخته و با تبیین اصول صحیح امامت و جایگاه غیبت با تأکید بر تقیه و ارتباط مستقیم با نخبگان شیعه به حفظ انسجام اجتماعی شیعیان پرداخته و توانستند هویت شیعی را در برابر تهدیدات داخلی و خارجی حفظ کرده و از فروپاشی جامعه شیعی در دوران غیبت صغری جلوگیری نمایند. این اقدامات نه تنها موجب تقویت تشیع در آن دوران شدند، بلکه پایه‌های مستحکمی برای استمرار مکتب تشیع در دوران غیبت کبری فراهم آوردند. https://hiq.bou.ac.ir/article_77570.html آشنایی با رفتارهای امام صادق(ع) با غیرمسلمانان و تحلیل نوع مواجهه آن حضرت با آنان، به منظور بهره‌گیری از سیره ایشان از اهمیت خاصی برخوردار است. سوالی که در این جا مطرح شده، چنین است: امام صادق(ع) در مواجهه با غیرمسلمانان چه رفتاری داشته و علل چنین رفتارهایی چه بوده است؟ واکاوی موضوع با بهره‌گیری از منابع متقدم و با استفاده از شیوه توصیفی و تحلیلی نشان می‌دهد رفتارهای حضرت صادق(ع) در برخورد با غیرمسلمانان، اعم از اهل کتاب و غیر آنان، رفتارهایی تسامحی و به تعبیری توام با نرمی و با پرهیز از هرگونه خشونت و تندی بوده است. آن حضرت علی‌رغم خشونت‌هایی که گاهی در گفتار برخی از آنان مشاهده می‌کرد، هرگز از اصل مدارا و سیاست تسامحی نسبت به آنان عدول نکرده است. امام صادق(ع) پیروان خویش را نیز به مدارا با غیرمسلمانان فراخوانده است. علل رفتارهای این گونه با غیرمسلمانان را باید در رسالت آن حضرت- که تلاش در جهت هدایت و آموزش همگان بوده- جستجو کرد. https://hiq.bou.ac.ir/article_77571.html نهاد نقابت به منظور رسیدگی به امور سادات در جامعه اسلامی، در سده سوم هجری، در دوران خلافت عباسی (132-656ق./ 750-1258م.)، به‌وجود آمد. این نهاد از ارکان اساسی در حمایت از سادات علوی و جمعیت‌های شیعی در نقاط مختلف بوده‌ است. در اقلیم جزیره به‌عنوان یک حوزه جغرافیایی در شمال عراق، که از نواحی مهم مرزی خلافت اسلامی با امپراتوری بیزانس بود، جمعیت‌های شیعی در دوره‌های تاریخی و در شهرها و منطقه‌های مختلف آن، به تناوب زیست داشته‌اند. در این منطقه افزون‌بر حکمرانی چندین حکومت‌ شیعه مذهب، کانون‌هایی از علویان مهاجر نیز شکل گرفتند. رسیدگی به امور سادات شیعی جزیره از طریق سازمان نقابت و خاندان نقیب علوی انجام می‌شد. هدف این پژوهش، بررسی خاندان‌های نقیب علوی و کارکردهای نقابتی آنان در جزیره در خدمت‌رسانی به سادات و گروه‌های شیعی امامیه، به‌روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی- تحلیلی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقابه‌الطالبیین در جزیره در جهت حفظ حریم سادات (طالبیان) به لحاظ سلسله نسبی، حفظ کرامت و شأن آن‌ها در جامعه، رسیدگی به امور سادات و نظارت بر آنها، فعالیت داشته‌ و حضور علویان و شیعیان در جزیره، گستره فعالیت این نهاد را به آن منطقه موجب شده و خاندان‌هایی از علویان منصب نقابت را در اختیار داشته‌اند. https://hiq.bou.ac.ir/article_77572.html تحلیل رفتارهای اجتماعی در شرایط بحرانی نیازمند بررسی هم‌زمان انگیزه‌های فردی و شرایط محیطی است. غزوه تبوک با چالش‌های دینی، اجتماعی و سیاسی خود فرصتی برای تمایز میان مؤمنان و منافقان از منظر نیت (انگیزه درونی) و معذوریت (شرایط بیرونی) فراهم کرد. این پژوهش به بررسی نقش متقابل انگیزه‌های درونی و بیرونی در شکل‌گیری رفتارهای فردی و جمعی و تحلیل علل عدم مشارکت گروه‌های مختلف پرداخته است. هدف اصلی مقاله، تبیین تعامل پیچیده عوامل روان‌شناختی (مانند علایق شخصی و ترس) و شرایط محیطی (مانند فشارهای اجتماعی و محدودیت‌های مالی) در جهت همسویی یا تضاد با اهداف جامعه اسلامی است. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل محتوای تاریخی منابع اسلامی (تفاسیر قرآنی و کتب سیره) و تطبیق آن با چارچوب نظریه انگیزش، به‌ویژه تأکید بر بُعد دوگانه انگیزه درونی-بیرونی است. نتایج نشان می‌دهد که تعادل بین انگیزه‌های درونی و بیرونی و ایجاد محیطی حمایتگر از انگیزش پایدار، موجب افزایش تاب‌آوری، خلاقیت و بهره‌وری می‌شود؛ درحالی‌که انگیزه‌های درونی منافقان (مانند منفعت‌طلبی و دشمنی با اهداف اجتماعی-مذهبی) و شرایط بیرونی نفاق‌ساز بر تصمیمات آن‌ها تأثیر غالب دارد، درحالی‌که تصمیمات مؤمنان بیشتر تحت تأثیر معذوریت‌های بیرونی قرار می‌گیرد. https://hiq.bou.ac.ir/article_77574.html نظام‌های سیاسی و ساختارهای سلطه برآمده از متن جوامع بشری یا با اتکاء بر زور یا به پشتوانه تمکّن مالی یا بر مبنای اندیشه‌های دینی شکل می‌گیرند که برای ماندگاری، نیازمند مشروعیت و مقبولیت هستند. مشروعیت؛ در واقع اعتبار و صلاحیت ساختار قدرت از جانب اندیشه‌های دینی (اعمّ از باورهای ماورائی و اسطوره‌ای، چندگانه‌پرستی و یکتاپرستی)، و مقبولیت؛ همانا پذیرش از سوی مردم است. امویان، اولین حکومت خاندانی هستند که در دوره‌ نخست اسلامی به خلافت رسیدند. از آن‌جا که امویان با قدرت نظامی به خلافت دست یافتند، همواره در تثبیت حاکمیت دچار چالش‌های سیاسی و اجتماعی بودند. این موضوع در عصر مروانیان، نمود بیشتری داشت و موجب تنش‌های سیاسی و اجتماعی با مخالفان و رقبای سیاسی می‌شد. پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی و روش توصیفی _ تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که حکام مروانی برای حل بحران مشروعیت از چه روش‌هایی استفاده کرده‌اند؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حکمرانان مروانی برای مهار قیام‌های داخلی و کاهش بحران مشروعیت، با استمداد از راویان‌وابسته به ساخت احادیثی منسوب به پیامبر(ص) روی آوردند تا حکومت اموی را مشروع جلوه دهند. https://hiq.bou.ac.ir/article_77891.html چکیده تفصیلی :اعتماد اجتماعی ازمفاهیم مهم علوم اجتماعی است و از آنجا که عامل مهمی درکنش اجتماعی روابط بین فردی و تعاملات افراد به شمار می‌رود، لذا زمینه را برای مشارکت و همکاری میان اعضای جامعه را فراهم می کند و افراد را در دستیابی به اهداف اجتماعی‌شان کمک می کند. از آنجا که اعتماد اجتماعی موجب کنش جمعی موفق و گسترش سرمایه اجتماعی می شود، همواره مورد توجه جامعه شناسان و اهل سیاست قرار داشته است. اعتماد اجتماعی حاصل باورمندی مندی جامعه به فرد یا افرادی است که با خصائل اخلاقی، ویژگیهای شخصیتی از دیگران متمایز می شوند و توانسته اند با عملکرد خود توجه و اعتماد جامعه را جلب کنند، نقش شخصیت پیامبر (ص)، خصائل اخلاقی و ویژگی های رفتاری ایشان نقش مهمی در اعتماد مردم به دعوت اسلام و عامل تعیین کننده ای در پیشرفت سریع اعراب وگسترش اسلام در جامعه سنتی و قبیله ای عربستان داشته است . گیدنز از جمله جامعه شناسانی است که اعتماد اجتماعی را درجوامع سنتی مورد توجه قرار داده است و (خویشاوندی – نظامات محلی- دین ومناسک ) چهار زمینه مهم را در ایجاد اعتماد اجتماعی در جوامع پیشا مدرن موثر می داند. در این پژوهش کوشش شده است تا با توجه به نظریات گیدنز به این پرسش که اعتماد اجتماعی چه نقشی در دعوت پیامبر (ص) در دوران مکی داشت ؟ پاسخ داده شود. نتایج پژوهش حاضرکه اطلاعات آن به روش کتابخانه ای گرد آوری شده و با روش تاریخی وبه شیوه توصیفی – تحلیلی انجام شده است، نشان می‌دهد که چهار زمینه اعتماد اجتماعی مورد تاکید گیدنز در مکه فراهم، واعتماد جامعه به پیامبرازنوع اعتماد بنیادین وبین شخصی بود. درمرحله آغازین دعوت ،اعتماد به پیامبر اعتماد در سطح خرد بود همین اعتماد میان ایشان واهالی مکه پایه و اساس اعتماد فرا قبیله ای شد و موجب ارتقا اعتماد از سطح خرد به سطح کلان، افزایش حوزه تعاملات وگسترش ارتباطات شد. هم چنین نظریه گیدنز مبنی براین که اعتماد بنیادین یا امنیت وجودی پایه‌ای برای دیگر انواع اعتماد است و بر اعتمادپذیری در برابر پیامدهای محتمل دلالت می‌کند؛ در کنش‌های نخستین یاران پیامبر(ص) مانند همراهی با ایشان در شعب ابی‌طالب ،هجرت به حبشه و مدینه مشاهده می‌شود. نظامات محلی جزیره العرب مبتنی بر نظام خویشاوندی و قبیله ای بود، سنت های شکل گرفته در جزیرة العرب (حمی،جوار،احلاف پیمان هاو...) که خود زاییده شرایط جغرافیایی و اقلیمی و زندگی در قالب نظام قبیلگی بود نیز عاملی دیگر در جهت تامین اعتماد اجتماعی بود ، مولفه هایی چون روابط خویشاوندی، ساختار قبیله ای، حمایت قبیله ای و قوانین وآداب ورسوم و سنت هایی که در جامعه مکه وجود داشت در پیشبرد اهداف حضرت رسول و اعتماد به ایشان در سال های آغازین دعوت نقش مهمی داشت اعتقادات و مناسک دینی از دیگر عوامل مورد توجه گیدنزدر ایجاد اعتماد در جوامع سنتی است .حج و مراسم مربوط به آن ، ماههای حرام که قبل و بعد از اسلام مورد احترام و اعتماد اعراب قرار داشت که پیامبر با اتکا به آن در ایام حج، دعوت خویش را علنی کردند و پس از هجرت به مدینه حرکت خود را به مکه در ایام حج ترتیب دادند. کلیدواژه ها : پیامبر(ص)، دوره مکی، اعتماد اجتماعی، آنتونی گیدنز، اسلام https://hiq.bou.ac.ir/article_77899.html مولفه های هویت ایرانی در تواریخ محلی عهد ایلخانیچکیده تاریخ نگاری با هویت رابطه مستقیم دارد. با فروپاشی ساسانیان، ایرانیان گر چه با پذیرش آیین اسلام به بازنگری و بازسازی هویتی خود پرداختند، اما این به معنای نفی مواریث پیشین یا انطباق آنها بر آموزه های آیین جدید نبود، بلکه اینان در بستر تاریخ و ادبیات با یک هویت ترکیبی تحت عنوان «هویت ایرانی- اسلامی» به حیات خود ادامه دادند. گسست هویتی در جامعه ایران دوره ایلخانی، فعالیت مورخان ایرانی به خصوص محلی نگاران را به گونه ای در خدمت احیاء و تداوم هویت ایرانی قرار داد. مراجعه به آثار محلی نگاران این دوره حاکی از آن است که مؤلفه هایی چون؛ هویت دینی، زبان و ادبیات، همگرایی اجتماعی، و انسجام جغرافیایی در این گونه آثار نمود یافته است. این مقاله بارویکرد توصیفی- تحلیلی و با طرح این پرسش اصلی صورت می گیرد که؛ دگرگونی در تاریخ نگاری عصر ایلخانان در توجه تاریخ نگاران محلی به مولفه های هویت ایرانی چه تأثیری داشت؟کلید واژه:هویت، تواریخ محلی، ایلخانان، دین اسلام، هویت ایرانی https://hiq.bou.ac.ir/article_78961.html ترکان غزنوی با بهره ‌برداری از مناسبات درون جامعه ای سامانیان به قدرت رسیدند و بدین ترتیب دور جدیدی از حاکمیت عناصر بیگانه(ترک تبار) بر ایران آغاز شد. هر چند که غزنویان با منظومه فرهنگ سیاسی ایران یا اندیشه سیاسی ایران باستان ناآشنا بودند و تصوری از حاکمیت مشروع یا مولفه های مشروعیت زای حکومت، مطابق سیاست ایرانشهری نداشتند اما واکنش نخبگان اداری-ایرانی که در خدمت این خاندان بودند در برابر این انتقال قدرت از یک خاندان ایرانی(سامانیان) به یک خاندان ترک تبار( غزنویان) قابل ردیابی است. یکی از مهم ترین ابزارهای تولید و توجیه مشروعیت، تاریخ نگاری بوده، مورخان با شناختی که از فرهنگ جامعه و نیازها و چالش های پیش روی حکومت ها داشتند ازین ابزار در راستای ایجاد و تثبیت مشروعیت حکومت ها استفاده می ‌نمودند. بیهقی به عنوان دبیرمورخی در خدمت سلسله جدید، با نگارش تاریخ خویش سعی دارد تا با اختصاص الزامات و صفات شهریارآرمانی-ایرانی به سلطان ‌مسعود، وی را در جایگاه شاه‌آرمانی ایرانی بنشاند یا بگنجاند و از یکسودر منازعات درون خاندانی غزتوی( منازعات جانشینی بعد از مرگ سلطان محمود غزنوی) و از سویی دیگر برای مخاطب ایرانی(جهت پذیرش یک حکومت ترک تبار یا غیر ایرانی)، سلطنت مسعود را مشروع و موجه جلوه دهد. هدف این پژوهش،گزارش تاریخی از سیمای مسعود و عملکرد وی نیست بلکه چگونگی بازتاب شخصیت وی در متن تاریخی بیهقی و شناسایی معنا و هدفیست که از شیوه ی خاص انعکاس شخصیت سلطان‌مسعود به عنوان شاه‌آرمانی در این متن حاصل می‌شود. بر این مبنا سوال این پژوهش پیرامون چگونگی بازتاب سیما، شخصیت و عملکرد سلطان‌مسعود غزنوی در تاریخ نگاری بیهقی است. این مقاله با روش مطالعات تاریخی و با بکارگیری رویکرد توصیفی و تحلیلی نشان می‌دهدکه بیهقی به عنوان یک دبیر مورخ در خدمت خاندان حکومت گر غزنوی، نگاه ویژه ‌ای به برساخت شاهی آرمانی- ایرانی با بهره گیری از الگوی اندیشۀ ایرانشهری داشته‌است. توجیهات و استدلالات بیهقی در نداشتن نسب و تبار شاهانه سلطان‌ مسعود غزنوی، ارائه شواهد و داده ها هم در حالت شکلی و فرمی و هم در حالت محتوایی و مفهومی در راستای فرهمند نمایاندن وی و انتصاب برخی صفات جسمی با عنوان پرورش تن مانند تیراندازی، سوارکاری، نیزه پرانی و برخی صفات فکری مانند دانش دوستی و دانش اندوزی، داشتن مهارت در دبیری، سخنرانی و آگاهی از فنون و آیین های کشورداری و برخی صفات اخلاقی همچون دادگری، جوانمردی و وفاداری به پیمان و بخشندگی و مردمی، به سلطان‌ مسعود همه در راستای پردازش سیما و شخصیت وی در جایگاه شاه‌آرمانی ایرانی و با هدف مشروعیت زایی برای او بوده‌است. یافته های تحقیق نشان می دهد بیهقی با آگاهی‌های که از محتوای منابع پهلوی و تواریخ اسلامی و حتی شاهنامه فردوسی پیرامون سیاست ایرانشهری دارد، تلاش آگاهانه می نماید تا سیمایی از سلطان‌ مسعود غزنوی ترسیم و به مخاطبان ارائه نماید که کاملاً ًبرگرفته از قالب و الگوی شاه‌آرمانی در اندیشه ایرانشهری است. کاربست این الگوی ایرانشهری در تاریخ‌ بیهقی، چهار سده بعد از فروپاشی حکومت ساسانیان، نشان از تداوم هویت اندیشه ایرانی و کارکردآن در دوران خلافت عباسی و حکومتهای ترک تبار در جامعه ایران قرن پنجم ه.ق دارد. https://hiq.bou.ac.ir/article_79910.html چکیده:تحولات جوامع را بطه مستقیم با شیوه حکمرانی و مدیریت دارد، در سال 23 هجری عثمان بن‌عفان(23-35ق) خلافت و رهبری جامعه اسلامی را به دست گرفت، تفاوت در شیوه رهبری او با دوره خلفای پیشین به ویژه دوره رسول خدا، منجر به آغاز اعتراضاتی ضد دولت حاکمه شد و در پایان سال 35 هجری با شورش و قتل خلیفه به پایان رسید. سوالی که مطرح است اینکه چرا با وجود الگوی مدیریت و رهبری کارآمد در دوره نبوی، حکمرانی خلیفه سوم با چالش‌های متعددی مواجه و در نتیجه قتل رهبر جامعه اسلامی را در پی‌داشت؟ پژوهش‌های به عمل آمده در این خصوص به عللی پرداخته‌اند که خود معلول شیوه رهبری و مدیریت ناکارآمد است، بنابراین سعی شده در این پژوهش با روش تاریخی _ تحلیلی و با کمک دانش مدیریت در نحوه استفاده از منابع قدرت رهبری (قدرت قانونی، قدرت مرجعیت، قدرت تنبیه و تشویق، قدرت تخصص) در شیوه رهبری به تحلیل وقایع پرداخته شود، بررسی‌های به عمل آمده نشان‌می‌دهد در اثر استفاده نامناسب از منابع قدرت به ویژه قدرت مرجعیت (شخصیت) و قدرت مقام، خلیفه با کاهش اعتماد و نفوذ مواجه شده و علاوه بر شورش و قتل خلیفه سوم، جامعه اسلامی را با تحولات جدید مواجه ساخت.تحولات جوامع را بطه مستقیم با شیوه حکمرانی و مدیریت دارد، در سال 23 هجری عثمان بن‌عفان(23-35ق) خلافت و رهبری جامعه اسلامی را به دست گرفت، تفاوت در شیوه رهبری او با دوره خلفای پیشین به ویژه دوره رسول خدا، منجر به آغاز اعتراضاتی ضد دولت حاکمه شد و در پایان سال 35 هجری با شورش و قتل خلیفه به پایان رسید. سوالی که مطرح است اینکه چرا با وجود الگوی مدیریت و رهبری کارآمد در دوره نبوی، حکمرانی خلیفه سوم با چالش‌های متعددی مواجه و در نتیجه قتل رهبر جامعه اسلامی را در پی‌داشت؟ پژوهش‌های به عمل آمده در این خصوص به عللی پرداخته‌اند که خود معلول شیوه رهبری و مدیریت ناکارآمد است، بنابراین سعی شده در این پژوهش با روش تاریخی _ تحلیلی و با کمک دانش مدیریت در نحوه استفاده از منابع قدرت رهبری (قدرت قانونی، قدرت مرجعیت، قدرت تنبیه و تشویق، قدرت تخصص) در شیوه رهبری به تحلیل وقایع پرداخته شود، بررسی‌های به عمل آمده نشان‌می‌دهد در اثر استفاده نامناسب از منابع قدرت به ویژه قدرت مرجعیت (شخصیت) و قدرت مقام، خلیفه با کاهش اعتماد و نفوذ مواجه شده و علاوه بر شورش و قتل خلیفه سوم، جامعه اسلامی را با تحولات جدید مواجه ساخت.تحولات جوامع را بطه مستقیم با شیوه حکمرانی و مدیریت دارد، در سال 23 هجری عثمان بن‌عفان(23-35ق) خلافت و رهبری جامعه اسلامی را به دست گرفت، تفاوت در شیوه رهبری او با دوره خلفای پیشین به ویژه دوره رسول خدا، منجر به آغاز اعتراضاتی ضد دولت حاکمه شد و در پایان سال 35 هجری با شورش و قتل خلیفه به پایان رسید. سوالی که مطرح است اینکه چرا با وجود الگوی مدیریت و رهبری کارآمد در دوره نبوی، حکمرانی خلیفه سوم با چالش‌های متعددی مواجه و در نتیجه قتل رهبر جامعه اسلامی را در پی‌داشت؟ پژوهش‌های به عمل آمده در این خصوص به عللی پرداخته‌اند که خود معلول شیوه رهبری و مدیریت ناکارآمد است، بنابراین سعی شده در این پژوهش با روش تاریخی _ تحلیلی و با کمک دانش مدیریت در نحوه استفاده از منابع قدرت رهبری (قدرت قانونی، قدرت مرجعیت، قدرت تنبیه و تشویق، قدرت تخصص) در شیوه رهبری به تحلیل وقایع پرداخته شود، بررسی‌های به عمل آمده نشان‌می‌دهد در اثر استفاده نامناسب از منابع قدرت به ویژه قدرت مرجعیت (شخصیت) و قدرت مقام، خلیفه با کاهش اعتماد و نفوذ مواجه شده و علاوه بر شورش و قتل خلیفه سوم، جامعه اسلامی را با تحولات جدید مواجه ساخت.تحولات جوامع را بطه مستقیم با شیوه حکمرانی و مدیریت دارد، در سال 23 هجری عثمان بن‌عفان(23-35ق) خلافت و رهبری جامعه اسلامی را به دست گرفت، تفاوت در شیوه رهبری او با دوره خلفای پیشین به ویژه دوره رسول خدا، منجر به آغاز اعتراضاتی ضد دولت حاکمه شد و در پایان سال 35 هجری با شورش و قتل خلیفه به پایان رسید. سوالی که مطرح است اینکه چرا با وجود الگوی مدیریت و رهبری کارآمد در دوره نبوی، حکمرانی خلیفه سوم با چالش‌های متعددی مواجه و در نتیجه قتل رهبر جامعه اسلامی را در پی‌داشت؟ پژوهش‌های به عمل آمده در این خصوص به عللی پرداخته‌اند که خود معلول شیوه رهبری و مدیریت ناکارآمد است، بنابراین سعی شده در این پژوهش با روش تاریخی _ تحلیلی و با کمک دانش مدیریت در نحوه استفاده از منابع قدرت رهبری (قدرت قانونی، قدرت مرجعیت، قدرت تنبیه و تشویق، قدرت تخصص) در شیوه رهبری به تحلیل وقایع پرداخته شود، بررسی‌های به عمل آمده نشان‌می‌دهد در اثر استفاده نامناسب از منابع قدرت به ویژه قدرت مرجعیت (شخصیت) و قدرت مقام، خلیفه با کاهش اعتماد و نفوذ مواجه شده و علاوه بر شورش و قتل خلیفه سوم، جامعه اسلامی را با تحولات جدید مواجه ساخت. https://hiq.bou.ac.ir/article_79973.html فتح بغداد در سال 334ق. به وسیله حکومت آل‌بویه با تمایلات شیعی، نقطه عطفی در تاریخ سیاسی شیعیان محسوب می‌شود. جغرافیای بغداد در این دوره جمعیت‌های مختلفی با زبان و فرهنگ متفاوتی را در بر می‌گرفت، اقوامی مانند، عرب، فارس، دیلمی، ترک و کرد در این شهر سکونت داشتند. در کنار این اقوام ادیان و مذاهب گوناگونی، همچون، اسلام، مسیحیت، یهود، شیعه امامی، شیعه زیدی، سنی شافعی، سنی حنبلی، سنی حنفی و سنی مالکی فعالیت می‌کردند که در موارد زیادی باهم اختلاف داشتند. این اختلافات که بیشتر میان شیعیان و فرقه‌های اهل-سنت به ویژه حنابله بود، در پاره‌ای از موارد به درگیری‌های خونینی منجر می‌شد. خلافت عباسی نیز در همه اختلافات جانب اهل‌سنت را می‌گرفتند و در چند مورد به سرکوب شیعیان و تخریب مسجد معروف آنها به اسم براثا مبادرت ورزید. معزالدوله احمد، فاتح بغداد، بعد از تصرف این شهر با شیعیان آن اعم از زیدی و امامیه رفتار مناسبی را در پیش گرفت و با قدرتی که داشت، اقدامات خصمانه خلفا و پیروان مذاهب اهل سنت را علیه شیعیان خنثی ‌کرد و آنها را در اجرای مناسک مذهبی‌ خود آزاد گذاشت. وی با شور و شوق خاصی مراسم شهادت امام حسین (ع) در روز عاشورا را برگزار ‌کرد و ارکان حکومتی را برای بهتر برگزار شدن این مراسم، بسیج می‌کرد. برگزاری جشن غدیر خم و زیارت قبور ائمه اطهار از دیگر اقدامات معزالدوله در حمایت از شیعیان بود. البته با دیگر مذاهب و ادیان آسمانی نیز به روش تسامح و تساهل برخورد می‌کرد، و آنها را در اجرای مراسم مذهبی خود آزاد می‌گذاشت، اما جانبداری از شیعیان در رفتار و کردار وی هویدا بود. این رویکرد در دوره فرزندش عزالدوله بختیار نیز دنبال شد، برای اولین با در دوره عزالدوله شیعیان به صورت علنی اجازه یافتند «حی علی خیر العمل» را در نماز خود به زبان جاری سازند، اما با این وجود به علت بی‌کفایتی او در حکومت-داری شیعیان در این دوره صدمات زیادی متحمل شدند. بنابراین مقاله حاضر در پی پاسخگویی به این پرسش است که رویکردهای معزالدوله احمد و عزالدوله بختیار در مواجهه با شیعیان بغداد چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با یکدیگر داشته است و چرا اوضاع شیعیان در دوره معزالدوله نسبت به عزالدوله بهتر بود؟ براساس یافته‌های این پژوهش هر دو حاکم بویه‌ای با وجود تساهل مذهبی، قصد داشتند از شیعیان بیش از سایر مذاهب پیشیبانی کنند. معزالدوله با قدرتی که داشت این هدف را به خوبی انجام داد؛ شیعیان در دوره او نفوذ زیادی یافتند، آنها علاوه بر اینکه به اجرای مراسم مذهبی خود به صورت آزادانه می‌پرداختند، بلکه در دستگاه حکومتی بغداد نیز صاحب منصب شدند و دو تن از امیران حاج دستگاه خلافت برای اولین بار از میان شیعیان انتخاب شد. اما عزالدوله به علت عدم توانایی در اداره امور، هرج و مرج مذهبی را گسترش داد که در این راستا شیعیان آسیب زیادی دیدند. محله‌های آنها به وسیله سنیان تندرو که غالباً از فرقه مذهبی حنبلی بودند، به آتش کشیده شد، تعداد زیادی از شیعیان کشته شدند و رفاه و آبادانی از محله شیعه‌نشین و ثروتمند کرخ رخت بربست و بازرگانان این منطقه فرار کردند. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با هدف واکاوی رویکرد معزالدوله و عزالدوله در مواجهه از شیعیان بغداد انجام گرفته است.