دانشگاه باقرالعلوم (ع) تاریخ اسلام 2008-6431 26 1 2025 03 21 Intrinsic Monotheistic Motivational Transformations in the Society of the Prophetic Era تحولات انگیزشی درونی توحیدی در جامعه عصر نبوی 7 30 77530 10.22081/hiq.2023.64557.2280 FA سید محمد مهدی موسوی نژاد دانشجوی دکتری، رشته مدرسی تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران جواد سلیمانی امیری دانشیار، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران. Journal Article 2022 07 26 Despite extensive research on Islamic civilization, the role of intrinsic monotheistic motivational factors in cultural formation and civilizational agency has received comparatively little scholarly attention. This study seeks to highlight the influence of such motivational elements and address the central question concerning the domains in which these intrinsic motivational factors operated during the Prophetic era. Employing a descriptive-analytical methodology, the article adopts a historical-psychological and theological approach. The study is grounded in the theological framework of Allameh Mesbah Yazdi and takes advantage of the philosophical insights of Allameh Tabatabaee regarding the motivational factors in conceptual elaboration, data selection, categorization, and analysis. In contrast to the dominant sociological readings of early Islamic history, this study utilizes a psychological lens, specifically within the domain of moral psychology, to interpret the historical data. The findings indicate that, through the theological lens of divine unity and ethical psychology, belief in and hope for the divine legislative guidance constitutes the foundation of human motivation. These intrinsic monotheistic motivational factors center on refining and elevating human values and tendencies, initiating transformation from within the individual and society. This stands in contrast to the extrinsic motivational strategies, which rely on the external governance to influence social behavior. Key manifestations of such intrinsic motivation during the Prophetic period included the rise of the monotheistic mission, resistance to polytheism and innovation, internal recognition of the truth and universality of Islam, the cultivation of commitment to divine injunctions (e.g., succession), the establishment of Islamic governance, the flourishing of religious zeal, hope for liberation from tyrannical powers and Jewish cultural dominance, the rise of Islamic justice, and the revival of monotheistic consciousness. An analysis of pre-Islamic Arab culture reveals a value-oriented pragmatism within Arab society. This predisposition necessitated an early focus on value transformation through intrinsic motivation from the very beginning of the Prophet’s mission. Such motivational change was rooted in faith and hope in divine legislative guidance and played a critical role in shaping individual and communal behavior during the Prophetic era. These factors, by deepening the belief in monotheism, contributed to the stabilization and elevation of internal motivational transformations throughout the life of the Prophet. While some historical studies suggest a decline in monotheistic motivation during the final phase of the Prophet’s life, addressing this issue requires a separate inquiry with a diagnostic orientation. Preliminary evidence suggests that this decline may be attributable to the behavior and positions of certain prominent companions, which potentially undermined public faith and hope in divine guidance. However, this study, given its scope and non-diagnostic aim, does not explore this aspect. Moreover, this research focuses exclusively on the intrinsic motivational factors. Based on its monotheistic theoretical premise, it classifies elements typically regarded as extrinsic in secular frameworks—such as Islamic cultural and political authority, its ideological system, and popular theological awareness—as components of intrinsic monotheistic motivation. In conclusion, the cultural milieu of pre-Islamic Arabia was marked by a form of value-based ignorance. Cultural reform thus required the elevation of noble values and deepened monotheistic conviction. The Prophet’s social conduct reveals extensive use of intrinsic motivational strategies rooted in belief and hope in divine legislation. These factors proved highly effective in organizing values and generating transformative internal motivation. Given their alignment with human nature and divine predisposition, intrinsic monotheistic motivational factors played a pivotal role in the development of Islamic civilization. Their activation could significantly diminish, if not entirely replace, the need for externally imposed motivational mechanisms. در تحقیقات پیرامون تمدن اسلامی، کمتر به جایگاه فرهنگ‌سازی عوامل انگیزش درونی توحیدی توجه شده است. این پژوهه، با هدف بازنمود نقش این دسته از عوامل در کنشگری تمدنی، سامان یافته و درپی پاسخ به این سؤال است که این عوامل در عصر نبوی، در چه عرصه‌هایی اثر داشته است؟ این مقاله، از روش توصیفی- تحلیلی بهره گرفته و رویکرد تاریخی- روان‌شناسی و کلامی دارد و از مبنای کلامی علامه مصباح یزدی و اندیشه علامه طباطبایی در خصوص عوامل انگیزشی در تبیین مفاهیم، گزینش، چینش و تحلیل داده‌ها بهره می‌برد. برخلاف غالب تحقیقات که با پیش‌فرض یا چهارچوب نظری جامعه‌شناختی تاریخ صدر اسلام را بررسی می‌نمایند، این پژوهش چهارچوب نظری روان‌شناختی دارد و از منظر دانش روان‌شناسی اخلاق، به تجزیه و تحلیل داده‌های تاریخی می‌پردازد. یافته‌های این پژوهش، حکایتگر آن است که با استفاده از بحث عوامل انگیزش درونی در دانش روان‌شناسی اخلاق و تبیین آن توسط مبنای کلامی توحیدی، چنین به‌دست می‌آید که باور و امید به هدایت تشریعی خداوند، رکن انگیزش انسان بوده و عوامل انگیزش درونی توحیدی را شکل می‌دهد. عوامل انگیزش درونی توحیدی، بر اصلاح ارزش‌ها (تمایلات) و اعتلای آنها تمرکز دارند و با تغییر در درون انسان و جامعه انسانی، انگیزه‌سازی می‌کنند؛ برخلاف عوامل انگیزش بیرونی که از بیرون و با استفاده از مدیریت جامعه، سعی دارند بر گرایش‌ها و رفتارهای افراد جامعه تأثیر بگذارند. ظهور رسالت توحیدی، مبارزه با شرک‌ و بدعت‌زدایی، شناخت درونی از حقانیت و جهان‌شمولی اسلام، زمینه‌سازی التزام به نصّ الهی در مسئله جانشینی، تشکیل حاکمیت اسلامی، رشد غیرت دینی، امید مردم به استقلال از قدرت طاغوت و نفوذ فرهنگی یهود، عدالت‌خواهی اسلام و شکوفایی باورهای توحیدی، مهم‌ترین شاخصه‌های عوامل انگیزش درونی توحیدی در عصر نبوی بوده‌اند. با بررسی وضعیت فرهنگی عرب در دوران نزدیک به ظهور اسلام، می‌توان به این نتیجه رسید که عرب از خصلت عملگرا برخوردار بوده و گرایش‌های مختلفی بر اساس ارزش‌ها داشته است. بنابراین، تمرکز بر اصلاح ارزش‌ها توسط عوامل انگیزش درونی توحیدی، از آغاز رسالت نبی اکرم(ص) ضرورت پیدا می‌کرد. این عوامل، از باور و امید به هدایت تشریعی خداوند ریشه می‌گرفتند و تحولات انگیزشی درونی را در جامعه عصر نبوی رقم می‌زدند. این عوامل می‌توانستند با اعتلای توحیدباوری، تحولات انگیزش درونی در دوران پیامبر اسلام(ص) را تثبیت کنند و آنها را ارتقا ببخشند. در بسیاری از پژوهش‌های تاریخی پیرامون عصر نبوی، چنین قابل برداشت است که انگیزش‌های توحیدی در اواخر دوران پیامبر اسلام(ص) حالت نزولی پیدا می‌کنند. این مسئله، نیازمند تحقیق جداگانه با رویکرد آسیب‌شناسانه به این عصر است. به‌نظر می‌رسد، با تمرکز بر رفتارها و مواضع برخی از خواص اصحاب رسول اکرم(ص) و بررسی نتایج آنها در تضعیف باور و امید مردم به هدایت تشریعی خداوند، می‌توان پاسخ مناسب این مسئله را دریافت کرد؛ اما مقاله حاضر، برای پرهیز از طولانی‌شدن مطالب و به‌دلیل نداشتن رویکرد آسیب‌شناسانه، این مسئله را مورد بررسی قرار نمی‌دهد. همچنین، پژوهش حاضر به عوامل انگیزش بیرونی نپرداخته؛ اما بر اساس پیش‌فرض و چهارچوب نظری توحیدی خود، مواردی چون حاکمیت فرهنگی و سیاسی اسلام، ایدئولوژی‌های این آیین و شناخت‌های توحیدی مردم را که در رویکردهای غیرتوحیدی، عوامل عمده بیرونی در انگیزش به‌شمار می‌روند، ذیل عنوان عوامل انگیزش درونی توحیدی تبیین نموده است. در مقام نتیجه‌گیری از مقاله، باید گفت که عرب در دوران نزدیک به ظهور اسلام، دارای جاهلیتی ارزش‌محور بود. اصلاح وضعیت فرهنگی جامعه عرب، نیازمند تمرکز بر ارزش‌های والا و اعتلای باور قلبی به توحید بود. استفاده از عوامل انگیزش درونی توحیدی در سیره اجتماعی رسول اکرم(ص)، چشمگیر است. این عوامل، از باور و امید به هدایت تشریعی الهی ریشه می‌گرفتند و می‌توانستند با تقویت این باور و امید، ارزش‌ها را سامان دهند و تحولات بزرگی را در انگیزش درونی توحیدی رقم بزنند. عوامل انگیزشی درونی توحیدی، به‌دلیل توجه به ماهیت نامحدود و فطرت الهی انسان، در شکل‌گیری تمدن اسلامی از کارکرد بسیار بالایی برخوردار بوده‌اند. توجه به این عوامل، می‌تواند نیاز به عوامل انگیزش بیرونی را کاهش دهد و آن را به صفر برساند.

https://hiq.bou.ac.ir/article_77530_e399bc603e051adcd0c5c51451de3039.pdf

دانشگاه باقرالعلوم (ع) تاریخ اسلام 2008-6431 26 1 2025 03 21 Imam ALi’s Strategies in Dealing with the Challenges of the Qāʿedīn راهکارهای امیرالمؤمنین علی(ع) در مواجهه با چالش‌‌های قاعدین 31 54 77506 10.22081/hiq.2022.61808.2200 FA سید آیت الله احمدی شیخ شبانی گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران حامد قرائتی استادیار، گروه تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران رحمان زارع گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Journal Article 2021 09 06 This study seeks to examine the strategies and stances adopted by Imam Ali (A.S.) in his engagement with the qaedin—a group of individuals who refrained from active political participation during his caliphate, claiming their abstention was a means of avoiding civil sedition. The research addresses the contemporary relevance of this historical issue, raising the question: In light of the principles embodied in Imam Ali (A.S.) interactions with qaedin, what behavioral guidelines should govern our own engagement with silent or internally dissenting factions. The term qaedin, derived from qoʿud (to sit), in Qor’anic usage, denotes those who refrained from striving alongside the mujahidin. It came to refer specifically to individuals who, despite bearing a moral and religious responsibility to support truth and justice, chose passivity in times of moral crisis. During the Prophet’s (PBUH) time, such individuals were reproached in the Qur’an for their failure to engage in jihad. Similarly, during Imam Ali’s caliphate, certain notable figures either refused to pledge allegiance altogether or withdrew from active support after initial allegiance. These individuals, despite being from among the political elite, distanced themselves from military and governmental affairs, and their inaction had detrimental socio-political consequences—particularly by weakening public morale and undermining the legitimacy of Imam Ali’s government. Prominent members of this group included ʿAbdollāh ibn ʿUmar (d. 73 A.H), Saʿd ibn Abi Waqqaṣ (d. 55 A.H), Moḥammad ibn Moslemah (d. 43 A.H), and Usamah ibn Zayd (d. 52 A.H). Imam Ali (A.S.) described them as those who "abandoned truth and failed to support falsehood." Their stance offered tacit encouragement to adversaries and contributed to the erosion of Islamic governance. The qaedin—a phenomenon that has existed since the Prophet’s era—eventually developed into a distinct ideological and theological orientation. These individuals often justified their passivity through selective reference to Qur’anic verses and Prophetic traditions, framing political participation as sedition, portraying the public as ignorant, and casting doubt on the legitimacy and feasibility of Imam Ali’s government. Given the Islamic emphasis on discerning and following the truth, it is imperative to study the approach of the Ahl al-Bayt (A.S.), particularly that of Imam Ali (A.S.), in confronting the ideological underpinnings and sociopolitical behaviors of the qaedin. Adopting a descriptive-analytical methodology, this research explores the concrete policies and rhetorical strategies Imam Ali (A.S.) employed in response to this group, which, despite not openly opposing his caliphate, refrained from aiding the Islamic government and, through their silence, contributed to societal doubt and hesitation. Imam Ali’s strategies included a diverse array of measures: tolerating their initial refusal to pledge allegiance, offering sincere counsel and admonishment, exposing the inconsistencies in their reasoning and behavior, publicly censuring and marginalizing them, denying them the social and spiritual privileges reserved for mujahidin, holding them accountable to communal obligations, maintaining vigilant oversight, preserving public order and allegiance, emphasizing rationality over emotionalism, promoting intellectual discernment of truth and falsehood, and discouraging the general populace from engaging in extremist reactions against them. هدف این پژوهش، دستیابی به تدابیر و مواضع امیرالمؤمنین، علی(ع) در مواجهه با چالش‌‌های ارتباطی خود با گروهی موسوم به «قاعدین» است که خود را از ورود به عرصه سیاسی در حکومت امام علی(ع) بازداشتند تا بنا بر گفته خودشان، از فتنه در امان باشند. این پرسش، امروز هم مطرح است که با بهره گرفتن از اصول حاکم بر شیوه‌‌های رفتاری امام علی(ع) در رویارویی با قاعدین، اصول رفتاری ما برای شیوه مواجهه و برخورد با ساکتین و مخالفین داخلی چگونه باید باشد؟ قعود، به معنای نشستن و قاعدین، یعنی نشستگان. در فرهنگ قرآن، این واژه در مقابل «مجاهدین» به کار رفته است و در اصطلاح، شامل افرادی است که هنگام ضرورت قیام برای حق، قعود کرده و در نزاع حق و باطل، با وجود اینکه مسئولیت دفاع از حق را دارند، از یاری جبهه حق امتناع می‌‌کنند. در زمان رسول خدا(ص) گروهی از مسلمانان چنین بودند و در جهاد شرکت نکردند که خداوند در قرآن آنان را سرزنش کرده است. در حکومت امیرالمؤمنین(ع) نیز کسانی از ابتدا با امام(ع) بیعت نکردند یا بیعت نمودند، اما در ادامه، از یاری امام(ع) کناره‌گیری کردند. آنان با اینکه از خواص در دوران حکومت امام علی(ع) محسوب می‌‌شدند، از ورود به عرصه مسائل سیاسی و نظامی خودداری کردند و قعود آنان، تأثیرات اجتماعی و سیاسی نامطلوبی بر جامعه اسلامی، به‌ویژه توده مردم بر جای گذاشت. عبدالله‌بن‌عمر (د.73ق)، سعدبن‌ابى‌‌وقاص (د.55ق)، محمدبن‌مسلمه (د.43ق) و اسامة‌بن‌زید (د.52ق)، شاخص‌‌ترین افراد این جبهه هستند. امام علی(ع) درباره آنان چنین فرمود: «حق را واگذاشتند و باطل را یارى نکردند». موضع آنان، موجب تضعیف حاکمیت و خلافت اسلامی و مایه امیدواری مخالفان و معارضان شد. چنین جریانی در تاریخ اسلام، از زمان رسول خدا(ص) بیشتر به‌عنوان عافیت‌طلبان وجود داشته و در دوران خلافت امیرالمؤمنین(ع) به شکلی دیگر ظهور و بروز یافت؛ جریانی که به‌تدریج هویت و مبانی فکری و حتی دینی یافت. قاعدین، با مستندسازی قعود خود به آیات و احادیث نبوی، ناآگاه خواندن مردم، فتنه خواندن جهاد، ناامید ساختن مردم و تعلیق مشارکت خویش در جهاد به امور ناممکن برای حکومت امیرالمؤمنین(ع)، چالش ایجاد کرده و مردم را دچار تردید می‌کردند. با توجه به نصوص دینی مبنی بر ضرورت شناخت و پیروی از حق، آگاهی از سیره و راهکارهای اهل‌بیت(ع)، به‌ویژه امام علی(ع) در مقابله با تفکر و اقدامات قاعدین و وانشستگان از یاری حق، امری ضروری است. پژوهش حاضر، درصدد تبیین این مسئله به شیوه وصفی- تحلیلی است که امیرالمؤمنین علی(ع) چه تدابیر، مواضع و اقداماتی را در برابر این جریان به کار گرفته ‌است؛ جریانی که با وجود عدم معارضه با خلافت حضرت، از یاری حاکمیت اسلامی خودداری کرده و حتی با سکوت خود، موجبات تردید دیگران را نیز فراهم آورده بودند. امیرالمؤمنین علی(ع) در مواجهه با چالش‌های قاعدین و مدیریت جامعه، راهکارهای گوناگونی به کار بستند؛ از جمله: مماشات با قاعدین در برابر ترک بیعت، خیرخواهی و دلسوزی نسبت به آنان، استدلال و روشنگری نسبت به تناقضات نظری و عملی ایشان، نکوهش و منزوی ساختن آنان، محروم ساختن ایشان از امتیاز مجاهدین، متعهد ساختن ایشان به تعهدات اجتماعی، نظارت و کنترل، صیانت از نظم، اعتماد و بیعت عمومی، تأکید بر عقلانیت و دوری از احساسات، حمایت از تفکر و تحقیق برای تشخیص حق و باطل و نیز نهی جامعه از تندروی در برخورد با آنان.

https://hiq.bou.ac.ir/article_77506_287f121f883d0d288f0831bf2f812899.pdf

دانشگاه باقرالعلوم (ع) تاریخ اسلام 2008-6431 26 1 2025 03 21 Scholarly Engagements of Non-Shiite Sect Leaders with Imams Baqer and Ṣadeq (p.b.u.t) (94–145 A.H); Grounds, Motivations, Subjects and Responses مراجعات علمی سران فرق غیرشیعه به امام باقر و امام صادق(ع) (94-145ق)؛ زمینه‌ها، عوامل، موضوعات و واکنش‌ها 80 55 77896 10.22081/hiq.2023.59372.2114 FA محمدعلی توحیدی نیا سطح سه، مؤسسه کلام اسلامی امام صادق(ع)؛ دکتری، گروه تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران. روح الله توحیدی نیا دکتری، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران Journal Article 2020 12 05 The scholarly stature of Imams al-Baqer and al-Ṣadeq (PBUT) during their lifetimes has been increasingly recognized in recent decades. However, existing research has largely concentrated on their legal and hadith-related contributions, often overlooking the theological engagements initiated by leading figures of non-Shi’ite sects. This study addresses that gap by exploring the intellectual atmosphere and conditions that prompted theological figures from rival sects to consult the Imams, the patterns and motivations behind these interactions, the subjects discussed, and the various responses of those who sought their counsel.The central thesis of this research is that prominent figures from major non-Shiite sects of the time including Mu'tazilah, Murji'ah, Ahl al-Hadith, Khawarij and Batriya recognized the exceptional scholarly authority of the two Imams across a broad range of doctrinal and intellectual matters. This recognition was not confined to any singular area of theological dispute. Through a detailed historical analysis, the study demonstrates that the contexts of these consultations varied according to the distinct political, religious, and social circumstances surrounding each group. The findings indicate that despite substantive theological disagreements and strained relations between their respective followers and Imami community, the leaders of these sects repeatedly and in diverse forms turned to the Imams for guidance. The most visible outcomes of these engagements include theological treatises, transmitted narrations, and explicit acknowledgment of the Imams’ intellectual authority. Furthermore, a close reading of the Imams’ own statements reveals that the primary motive behind these visits was a need for authoritative responses to emerging theological and legal questions of the time. These inquiries spanned multiple theological themes and extended into areas such as jurisprudence, Qur’anic exegesis, ethics, and social concerns. In their intellectual exchanges with non-Shiite theologians, Imam Baqer and Imam Ṣadeq typically maintained an open posture marked by empathy, dialogue, and tolerance. Nonetheless, their scholarly rigor remained uncompromised: they firmly upheld foundational principles, addressed the theological deviations of their interlocutors, and clarified their own doctrinal positions—except in cases where precautionary dissimulation was necessary. While grounding their arguments primarily in the Qur’an and Prophetic tradition, the Imams were also adept in deploying rational arguments, particularly when engaging with sects that emphasized rational arguments. This research represents an initial foray into the systematic study of such inter-sectarian scholarly interactions and serves as a foundation for more detailed investigations, especially those focusing on primary sources affiliated with each sect. جایگاه علمی صادقین(ع) در زمانه خود، از جمله موضوعاتی است که در تحقیقات چند دهه اخیر مورد توجه قرار گرفته است. بااین‌حال، مرور تحقیقات نشان از تمرکز محققان بر جنبه فقهی و حدیثی این مراجعات دارد و می‌‌توان گفت توجه چندانی به رجوع متکلمان دیگر فرق به ایشان صورت نگرفته است و بررسی این موضوع، می‌تواند زوایای تازه‌ای از جایگاه علمی صادقین(ع) در سده‌های نخستین اسلامی را نمایان سازد. نوشته پیش رو، با درک این خلأ، به شناساندن فضا و بستر شکل‌گیری مراجعات علمی، نمودهایی که برای اقدام کنشگران در مراجعه علمی و دلایل آن وجود دارد و نیز موضوعات و مباحث در مراجعات علمی و واکنش‌های مراجعه‌کنندگان به صادقین(ع)، می‌پردازد. مدعای تحقیق، عمومیت توجه سران فرق غیرشیعه آن دوره یعنی معتزله، مرجئه، اصحاب حدیث، خوارج و بتریه به جایگاه والای علمی صادقین(ع)، بدون محدودیت مراجعات در موضوعات اعتقادی یا فکری خاص است. توصیف عمیق و گسترده گزاره‌های تاریخی، علاوه بر تأیید مدعا، نشان داد که زمینه‌های مراجعات علمی و مواجهه صادقین(ع) در برابر این گروه‌ها، بسته به شرایط و ویژگی‌های سیاسی، مذهبی و اجتماعی آنان، متفاوت بوده است. در مجموع، بررسی‌های ما نشان داد که بزرگان مهم‌ترین فرق کلامی غیرشیعه عصر ایشان، یعنی: معتزله، مرجئه، اهل‌حدیث، خوارج و بتریه، با وجود اختلافات قابل توجه در برخی اصول اعتقادی و روابط نامناسب پیروانشان با امامیه، علم و دانش آن دو امام را امری مسلّم پنداشته و به همین دلیل، به طور متعدد و در اشکال گوناگون به ایشان مراجعه می‌کردند. نگارش کتاب، نقل روایت و اعتراف به جایگاه علمی صادقین(ع)، از بارز‌ترین جلوه‌های این مراجعات علمی است. همچنین، تحلیل فضای علمی و فرهنگی عصر صادقین(ع) و علل مراجعه سران فرق با توجه به گفتار خود ایشان، نشان می‌دهد مهم‌ترین دلیل احساس نیاز آنها به منبع علمی صادقین(ع)، دستیابی به پاسخ پرسش‌های روزآمد آنان در مباحث گوناگون بوده است. پژوهش پیش رو، نشانگر آن است که پرسش‌های این گروه‌ها در موضوعات کلامی متعدد و در گام بعد، در حوزه: فقه، تفسیر، اخلاق و مباحث اجتماعی بوده است. صادقین(ع) در مواجهه علمی با سران گروه‌های کلامی غیرشیعه به‌طورکلی و جز در موارد خاص، فضا را برای ارتباط با ایشان فراهم می‌کردند و اصل را بر همدلی، گفت‌وگو و مدارا می‌گذاشتند؛ بااین‌حال، از جهت روحیه علمی بسیار جدی بودند و در تأکید بر مبانی یا نشان دادن انحراف طرف مقابل یا معرفی خود، جز در مواردی که تقیه لازم بود، ابایی نداشتند. بنای حضرات، بر استدلال مبتنی بر قرآن و سنّت بود؛ اما خود در طرح مباحثی که نیازمند به‌کارگیری روش عقلی بود، به‌خصوص در برابر فرقه‌هایی که بر این روش تأکید داشتند، از استدلال‌های عقلی استفاده می‌کردند. تحقیق حاضر، گام نخست برای پژوهش در این زمینه به شمار می‌رود و می‌توان آن را مقدمه‌ای برای یک بررسی بیشتر در نظر گرفت و نیز می‌توان به روشی مشابه، آن را با تمرکز بر منابع هریک از فرق مورد نظر دنبال کرد.

https://hiq.bou.ac.ir/article_77896_cff5f4aaa813665cf2c55cdf08775888.pdf

دانشگاه باقرالعلوم (ع) تاریخ اسلام 2008-6431 26 1 2025 03 21 A Narrative-Historical Analysis of Reports of the Conversion of Negus, King of Abyssinia, to Islam واکاوی روایی- تاریخی گزارش‌‌های اسلام آوردن نجاشی پادشاه حبشه 104 81 77505 10.22081/hiq.2022.61658.2194 FA قاسم بستانی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث؛ استاد، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران مینا شمخی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث؛ دانشیار، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران عیسی محمودی مزرعاوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث؛ دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. Journal Article 2021 08 19 This study seeks to critically examine the textual and documental reliability of hadiths and historical reports within the Islamic tradition that assert the conversion to Islam of the Negus, the king of Abyssinia, during the Prophet Mohammad’s lifetime. Establishing the veracity of these claims holds particular significance, as it implies that Islam from its earliest stages, found followers in neighboring lands beyond the Arabian Peninsula. However, the validation of such a claim is contingent upon establishing the authenticity of the relevant reports, both narratively and historically. Utilizing a qualitative analytical approach based on library-sourced data, this study first scrutinizes the reports related to the Negus’s conversion in terms of their transmission chains and the presence of contradictory accounts. Five distinct narrations on this issue are identified in early hadith collections, whose chains of transmission are evaluated using biographical and hadith criticism methodologies. The article further examines narrations concerning the Prophet’s (PBUH) seeking forgiveness for him and performing a funeral prayer at the time of his death, which some have taken as evidence of the Negus’s Islam. These are then contrasted with a body of opposing reports that suggest the Negus either rejected Islam or actively disrespected the Prophet’s message, such as by tearing up or burning his letter of invitation to Islam. The study proceeds to evaluate the timeline and nature of the Negus’s alleged conversion-whether it was public or covert—and assesses the historical plausibility of these narratives in light of broader historical developments. The findings indicate that many of the reports cited in support of the Negus’s conversion suffer from weak or problematic chains of transmission. Even those narrations considered sound—such as the Prophet’s request for forgiveness on the Negus’s behalf—are, upon closer inspection, insufficient in definitively establishing his acceptance of Islam. In contrast, conflicting reports suggest outright rejection, casting doubt on the traditional account. Moreover, some later scholars have attempted to reconcile these contradictions by hypothesizing the existence of two distinct individuals named "Negus," one of whom converted and the other who did not. However, these attempts at harmonization remain speculative and unsupported by definitive historical evidence. Additional contradictions emerge regarding the timing and manner of the Negus’s alleged conversion, with significant variation among historical sources. One of the key findings of this research is that the Negus’s conversion to Islam has remained a debated issue among both classical and contemporary scholars. While some have taken it as an established and indisputable fact, others argue that the Negus never formally accepted Islam but merely expressed sympathy or respect toward Muslims. Furthermore, the narrative of his conversion appears incongruent with certain established historical facts and events. The study concludes that, on both narrative and historical grounds, the question of whether the Negus of Abyssinia converted to Islam cannot be definitively confirmed or denied. هدف از این پژوهش، بررسی سندی و متنی روایات و گزارش‌‌ها و اخباری است که در میراث حدیثی مسلمانان نقل شده‌‌اند و نشان‌دهنده اسلام آوردن نجاشی پادشاه حبشه، در زمان حیات پیامبر(ص) می‌‌باشند. اثبات این موضوع ازآنجاکه نشان می‌‌دهد دین اسلام از همان ابتدا علاوه بر جزیرة العرب، در سرزمین‌‌های همجوار نیز پیروانی داشته، حایز اهمیت است. اثبات این موضوع، مستلزم اثبات صحت اخبار مربوطه از نظر روایی و تاریخی می‌‌باشد. در این پژوهش که به صورت تحلیلی و به روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌‌ای انجام پذیرفته است، در ابتدا اخبار و گزارش‌های مرتبط با اسلام آوردن نجاشی از نظر سندی و نیز از حیث وجود اخبار متعارض، مورد بررسی قرار گرفته است. در خصوص اخبار مرتبط با اسلام آوردن نجاشی، 5 روایت با سندهای متفاوت از کتب روایی متقدم، نقل گردیده که سندهای آنها از لحاظ رجالی و اعتبار روایان آن، واکاوی شده است. سپس، روایات استغفار پیامبر(ص) برای نجاشی و نماز میت خواندن بر وی که مستمسک برخی برای اثبات مسلمان بودن نجاشی می‌‌باشد، نقل شده است. آنگاه اخبار معارض با اخبار دسته اوّل نقل گردیده و از حیث سندی و دلالت متنی، بررسی شده است. در مرحله بعد، زمان و شیوه اسلام آوردن نجاشی، پنهان یا آشکار بودن اسلام آوردن نجاشی و سرانجام گزارش‌‌های اسلام نجاشی پادشاه حبشه از لحاظ تاریخی و تناسبش با سایر گزاره‌‌های تاریخی، مورد ارزیابی قرار گرفته است. یافته‌‌ها نشان می‌دهد که بیشتر اخباری که برای اثبات اسلام نجاشی به آنها استناد می‌‌شود، از نظر سندی ضعیف بوده و اخبار صحیحی مانند استغفار پیامبر(ص) برای او و نماز میت خواندن پیامبر(ص) بر وی به هنگام وفاتش که در این باب به آنها استناد شده است نیز از نظر دلالی نمی‌‌توانند موضوع اسلام آوردن وی را به طور اطمینان‌بخشی اثبات نمایند. همچنین، اخبار معارض با ایمان آوردن نجاشی پادشاه حبشه، نقل شده است؛ به این صورت که در مقابل دسته اوّل که اسلام آوردن نجاشی پادشاه حبشه را اثبات می‌‌کنند، روایاتی نقل شده‌‌اند که نشان می‌‌دهند که وی نه تنها ایمان نیاورده، بلکه نامه پیامبر(ص) را که در آن وی را به اسلام دعوت کرده، پاره نموده یا سوزانده است. وجود این روایات معارض، شک و تردید نسبت به این موضوع را افزایش می‌‌دهد. البته برخی از محققان تلاش کرده‌‌اند که به نحوی این تعارضات را توجیه کنند؛ به این ترتیب که نجاشی اوّل که اسلام آورده، شخصیتی متفاوت از نجاشی سرپیچی‌کننده از دعوت پیامبر(ص) است که البته نظرات و توجیهات مطرح‌شده در این باب نیز اثبات نشده است. همچنین، در بحث زمان و چگونگی اسلام آوردن نجاشی پادشاه حبشه و پنهان یا آشکار بودن اسلام آوردن وی، تناقض‌ها و تعارض‌هایی در گزارش‌های تاریخی وجود دارد. یکی دیگر از یافته‌‌های مهمّ این تحقیق، آن است که موضوع اسلام نجاشی، بحثی چالش‌برانگیز در بین دانشمندان متقدم و معاصران بوده و نظریات مختلفی پیرامون آن مطرح شده که منشأ بیشتر این نظرها، اخبار منقول در این باب است؛ به‌طوری‌که برخی اسلام وی را موضوعی ثابت و غیرقابل تردید دانسته و بعضی دیگر نیز معتقدند نجاشی به‌طورکلی اسلام نیاورده و تنها برای اسلام و مسلمانان احترام قائل بوده است. افزون بر این، مشخص می‌‌گردد که موضوع اسلام نجاشی، با برخی گزاره‌‌ها و حوادث تاریخی هماهنگ نیست. مقاله حاضر، به این نتیجه رسیده است که موضوع اسلام آوردن نجاشی، پادشاه حبشه، به‌طور‌کلی از لحاظ روایی و تاریخی، قابل نفی یا اثبات نمی‌‌باشد.

https://hiq.bou.ac.ir/article_77505_dc3e2d13baa8fd780cd62761073d27fe.pdf

دانشگاه باقرالعلوم (ع) تاریخ اسلام 2008-6431 26 1 2025 03 21 Identifying the Legal-Religious Systems of Mecca in the Second Half of the First Century A.H through an Anthropological Analysis; The Issue of Motʿatan in the Dispute between Abdollah ibn e-Zobair and Abdollah ibn e-Abbas شناسایی نظام‌های فقهی مکه در نیمه دوم قرن اوّل با تحلیل مردم‌شناختی؛ مسئله مُتعَتان در منازعات عبدالله‌بن‌زبیر و عبدالله‌بن‌عباس 128 105 77519 10.22081/hiq.2022.63107.2239 FA حمیدرضا آذری نیا دکتری، گروه مردم‌شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. احسان بهراملو کارشناسی ارشد، گروه تاریخ اسلام، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2022 01 24 Islamic jurisprudence, beyond regulating ritual and devotional practices, also structures the social relations and legal frameworks within Muslim societies. As a normative system, law ascribes value to human actions, and the norms of a legal system are rooted in underlying value systems. Conversely, the imperatives embedded in legal norms reinforce these values across the social fabric. Within Islamic jurisprudence, legal evaluation of human behavior is conducted through five categories of verdicts: obligatory, recommended, disliked, prohibited, and permissible which guide the actions of adherents. This evaluative framework influences the conduct of those who follow Islamic law. In the first Islamic century, the legal-religious order had a deeply cultural and lived character, interwoven with daily life. Jurisprudential schools had yet to take shape as formal institutions during the early decades. With the gradual emergence of professional classes of muftis and judges, Islamic legal thought began to develop into distinct schools. The formation of Islamic law was accompanied by sociopolitical contests and rivalries among various social groups, eventually resulting in a spectrum of legal traditions with differing structures. Although the emergence of juristic schools is officially documented from the early second century A.H, the roots of these schools can be traced to the diverse religious-living experiences of the Companions during the first century. The religious life of different Muslim groups in early Islam was diverse, influenced by pre-Islamic culture, the initial motivation to join the call of the Prophet of Islam (PBUH), and the diversity of their religious meanings. Therefore, in order to understand the differences between the jurisprudential schools of the second century, this study has conducted an anthropological analysis of the jurisprudential-legal life of the Companions in the first decades of Islamic society. This study takes an anthropological approach to analyze the legal-religious life of the early Muslim community, particularly focusing on Mecca in the seventh decade AH, in order to uncover the early divergences that later informed the development of legal schools in the second century. The article identifies two distinct legal-religious agencies in Mecca at that time, each grounded in different worldviews, value systems, and conceptions of prophetic authority. The first, which we term the "Prophetic Agency" (ʿāmilīyat-i nabawī), viewed the Prophet Mohammad (PBUH) as sacred and divinely inspired, in continuity with previous prophetic traditions. This agency considered the foundations of Islamic law to lie exclusively in divine revelation—namely, the Qur’an and Prophetic Sunnah—and accepted the legal decisions of the caliphs only when they conformed to these sources. Ibn e-Abbās is identified as a key representative of this legal paradigm. The second, termed the "Tribal Agency" (ʿāmilīyat-i badawī), interpreted the Prophet’s role through the lens of pre-Islamic tribal culture, viewing him as a tribal chief with social and political authority rather than as a divinely inspired lawgiver. For this group, the "Islamic community" functioned as an extended tribe, and the Prophet’s legislative authority stemmed from his chieftaincy. In this framework, successors to the Prophet—such as the caliphs—could rationally reinterpret or establish new legal rulings. This agency was represented by figures such as ʿAbdollāh ibn e-Zobair and ʿUrwah ibn e-Zobair, whose legal thinking blended Islamic values with tribal priorities. Employing a legal-anthropological lens, the authors examine the dual practices of mutʿat al-hajj and mutʿat al-nikāḥ (temporary marriage), as viewed by these two agencies. Ibn ʿAbbas’ defense of both practices underscored his belief in the sacred and revelatory authority of the Prophet, affirming that only legal rulings grounded in divine attribution were valid. In contrast, the tribal legal paradigm construed the Prophet’s rulings as socially constructed and rooted in tribal governance, allowing for legal modification by subsequent leaders. The core divergence between the Prophetic and Tribal legal paradigms lies in their respective constructions of Prophetic identity—either as a transcendent, divinely guided messenger or as a worldly tribal leader. Both legal agencies played foundational roles in shaping the structure of early Islamic jurisprudential schools at the dawn of the second century A.H. فقه، علاوه بر مسائل عبادی و آیینی، روابط اجتماعی را در جامعه اسلامی ساماندهی می‌‌کند و نظام حقوقی را شکل می‌‌دهد. حقوق، از جهت ارزش‌‌گذاری بر کنش‌‌های انسانی، خصلتی هنجاری دارد. هنجارهای نظام حقوقی، بر مبنای نظام ارزشی شکل می‌‌گیرد و از سوی دیگر، الزامات قوانین و قواعد حقوقی، ارزش‌‌های نهفته در قانون را در جامعه استمرار می‌‌بخشند. فقه و نظام‌‌های حقوقی، بر اساس الزامات که در فقه به صورت مبسوطی با پنج دستورعمل: واجب، مستحب، مکروه، حرام و مباح محقق می‌‌شود، افعال تابعین را ارزش‌‌گذاری می‌‌کنند. این‌‌نظام ارزش‌‌گذاری، رفتار تابعین حقوق اسلامی را هدایت می‌‌کند. حقوق اسلامی در قرن اوّل، ماهیتی فرهنگی و تنیده در زندگی روزمره داشت و مذاهب فقهی در نیمه نخست قرن اوّل به صورت نهاد عینیت نداشتند. به‌تدریج با شکل‌گیری صنف مفتیان و قضات، فقه نیز به مکاتب مختلف منشعب شد. تکوین حقوق اسلامی، با رقابت و منازعه گروه‌‌های اجتماعی توأم بود. سرانجام، طیفی از مکاتب فقهی با ساختارهای حقوقی متفاوت شکل گرفت. اگرچه آغاز شکل‌‌گیری مکاتب فقهی در اوایل قرن دوم به‌طور رسمی در تاریخ اسلام گزارش شده، ولی تکوین گرایش‌‌های مختلف فقهی، در زیست‌دینی متنوع صحابه و تابعین در قرن اوّل ریشه دارد. زیست‌‌دینی گروه‌‌های مختلف مسلمان صدر اسلام، تحت تأثیر فرهنگ پیش از اسلام، انگیزه اوّلیه از پیوستن به دعوت خاتم النبیین(ص) و تنوع معنای دین‌‌داری آنها، متنوع بود. ازاین‌رو، تحلیل مردم‌‌شناختی زیست فقهی- حقوقی صحابه در دهه‌‌های نخست جامعه اسلامی برای درک تمایزات مکاتب فقهی قرن دوم، مسئله این پژوهش است. دستاورد این مقاله، تمایز عاملیت‌‌های حقوقی شهر مکه در دهه هفتم هجری است. در این نوشته، با تفکیک شبکه کنشگران حقوقی، دو عاملیت حقوقی با آرمان‌‌های متفاوت و جهان‌بینی و ارزش‌‌های متمایز شناسایی شدند. عاملیت اوّل، حضرت رسول اکرم(ص) را متصل به وحی با جایگاهی مقدس و در راستای نبوت پیامبران پیشین باور داشتند. همچنین، مبانی حقوق اسلامی را منحصراً در وحی (قرآن و سنّت نبوی) می‌‌دانستند و قوانین خلفا را در صورت انتساب به کتاب یا سیره نبوی قبول می‌‌کردند. این عاملیت، نبوی نام داشته و ابن‌‌عباس نیز یکی از نمایندگان نظام حقوقی نبوی بود. عاملیت دوم، نقش نبی اکرم(ص) را در افق فرهنگی قبل از اسلام و بدون باور به رابطه وحیانی، به‌عنوان رئیس قبیله (در چارچوب مفهومی قبیلگی) پذیرفته بودند. حاکمیت رسول خدا(ص)، در جایگاه مقتدرانه رئیس قبیله برای ایشان محترم و نافذ بود. «امت اسلامی» در نزد این گروه به‌مثابه قبیله و حضرت رسول اکرم(ص) اقتدار ریاستی در تشریع داشت. این عاملیت، بدوی نام داشته و عبدالله و عروه فرزندان زبیر نیز نمایندگان نظام حقوقی بدوی بودند. اندیشه فقهی آل‌‌زبیر، تلفیق ارزش‌‌های اسلامی به نفع ارزش‌‌های قومی بود. نگارندگان این مقاله با رویکرد مردم‌‌شناسی حقوق، مسئله دو متعه حج و نکاح را از منظر دو عاملیت مذکور بررسی کرده و تفاوت بنیادین منابع و منطق فقهی- حقوقی آن دو را نشان داده‌‌اند. ابن‌عباس در مسئله متعه حج و متعه نکاح سعی داشت این حقیقت را تثبیت کند که رسول اکرم(ص) مقدس و متصل به علم الوهی است و یگانه منطقِ معتبر حقوق اسلامی، منطق انتساب است. در نقطه مقابل در نظام حقوق بدوی، نبی اکرم(ص) شخصیتی زمینی در قالب سنّت قبیلگی دارد و اقتدار ریاستی قوم، نفوذ احکام نبوی را تضمین می‌‌کند. از نظر آل‌‌زبیر بعد از نبی اکرم(ص)، خلفا با روش‌‌های عقلایی امکان دخل و تصرف و تأسیس احکام جدید را دارند. ریشه‌‌ای‌‌ترین عوامل تمایز در دو گفتمان نبوی و بدوی، تعیین شخصیت نبوی است. هر دو عاملیت نبوی و بدوی، در ابتدای قرن دوم در صورت‌‌بندی مکاتب فقهی اثر مستقیم داشتند.

https://hiq.bou.ac.ir/article_77519_faf3ea723df634134689469324001033.pdf

دانشگاه باقرالعلوم (ع) تاریخ اسلام 2008-6431 26 1 2025 03 21 A Reading of Shi‘ites and Sunnites Discursive Engagement in Bilad al-Sham from the Sixth Century to the End of the Mamalik Period خوانشی از مواجهه گفتمانی شیعه و اهل‌سنّت منطقه شام از قرن ششم تا پایان ممالیک 152 129 77539 10.22081/hiq.2024.67233.2351 FA شهناز کریم زاده سورشجانی استادیار، رشته تاریخ اسلام، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران. Journal Article 2023 09 12 Given the demographic imbalance between the Imami Shi‘a and Sunnites populations in the strategically significant region of Greater Syria (al-Sham) during the critical period spanning the sixth to the tenth centuries A.H, and in light of the notable growth of the Shi‘a community—growth that increasingly alarmed their religious rivals—this study seeks to reevaluate the nature of Shiites and Sunnites relations in the region. The aim is to offer a more nuanced analysis and systematic account of the discursive confrontations and relations between Imami Shi‘a and Sunnites during this era. To achieve this aim, the study adopts the discourse analysis methodology of Ernesto Laclau and Chantal Mouffe, a qualitative approach rooted in Saussurean structural linguistics and informed by the socio-political theories of figures such as Derrida, Marx, Foucault, and Gramsci. The rationale behind this methodological choice lies in the limitations of traditional historical approaches which often overlook deeper conceptual, ideological, and linguistic layers embedded within historical events and narratives. Discourse theory in the Laclau–Mouffe framework, due to its robust analytical capacity, has emerged as a powerful tool in the study of socio-political phenomena across the humanities and social sciences. It enables the construction of a theoretical lens through which the meaning of historical and political events can be clarified, especially by juxtaposing opposing discursive formations. Within this paradigm, discourse grants specific meanings to actions, speech acts, and symbols only within its own semantic structure—what is meaningful in one discourse may carry an entirely different or even antithetical significance in another. Central to this analysis is the concept of the “Other,” as discursive identity is forged through processes of other and boundary-drawing. In this study, two primary discourses are identified and examined: the hegemonic Sunni discourse and the counterhegemonic Imami Shi‘a discourse. The Sunni discourse is organized around the central signifier of the Caliphate, buttressed by nodal points such as the elective nature of leadership, the justice of the Companions, the impermissibility of rebellion against the ruler, and the characterization of Shi‘ism as heretical innovation. In contrast, the Imami Shi‘a discourse centers on the Imamate, with key signifiers including divinely-designated leadership, belief in twelve infallible Imams, the authority of the sayings and actions of the infallibles, the legitimacy of revolt against unjust rulers, and the occultation of the twelfth Imam. The discursive strategies employed by each group-including deconstruction, marginalization, and emphasis on particular signifiers-are examined in detail. Findings from the study reveal that both groups, within the scope of their theological commitments, socio-political capacities, and the exigencies of the period and region, exerted significant efforts to hegemonize their discursive systems and marginalize their opponents. Nevertheless, the structural advantages enjoyed by the Sunni establishment-such as political patronage, institutional control, and access to coercive power- enabled it to more effectively delineate the Shi‘a as the “Other” and suppress their discursive influence. This included systematic measures such as criminalizing Shi‘a beliefs, execution, suppression, exile, imprisonment, and the issuance of enforceable governmental decrees. In such an environment, the Salafī trend, relying on these hegemonic discursive constructs, played a leading role in pushing the Shi‘a community to the margins of society and in solidifying the view—fostered by Sunni discourse-that questioned the very Islamic identity of the Shi‘a. Consequently, Shi‘a beliefs and practices were increasingly framed as heretical, their lives and property deemed licit, and their eradication seen as religiously justified. با توجه به ناترازی جمعیت شیعه امامی و اهل‌سنّت منطقه شام در بازه زمانی حساس قرون ششم تا دهم هجری در منطقه راهبردی شام قدیم، و درعین‌حال، رشد چشمگیر و قابل توجه شیعه که نتیجه آن احساس خطر رقبای مذهبی آن بود، پژوهش حاضر در نظر دارد به منظور ارائه تحلیل بهتر از وضعیت مذکور و صورت‌‌بندی دقیق‌‌تر از مواجهه و مناسبات شیعیان امامی و اهل‌سنّت این منطقه، مناسبات دو گروه را مورد بازخوانی قرار دهد. این پژوهش برای رسیدن به هدف خود، از روش تحلیل گفتمان (شاخه لاکلاو و موفه) که از جمله روش‌های کیفی است، استفاده کرده است. روش مذکور در بعد نظریه معنایی در زبان‌شناسی ساختار سوسوری، و در جهت نظریه اجتماعی، در نظرات افرادی مانند: دریدا، مارکس، فوکو و گرامشی ریشه دارد. انتخاب این روش از آن روی صورت گرفته که محدود ساختن مطالعه و پژوهش در مطالعات تاریخی به روش‌های سنّتی، باعث غفلت از بسیاری واقعیات پنهان و نهفته در لایه‌‌های فکری، نظری، زبان‌‌شناختی و عینی خواهد بود. تحلیل گفتمان لاکلاو و موفه به دلیل ظرفیت بالای تحلیل و تبیینی که دارد، یکی از پُرکاربردترین روش‌ها در تحلیل پدیده‌‌های اجتماعی- سیاسی است و از آن در شاخه‌‌های مختلف علوم انسانی و اجتماعی استفاده می‌شود. بر همین اساس، این روش قادر است چارچوبی نظری دقیقی برای درک و ارائه تحلیل قوی‌تر از مسائل تاریخی و سیاسی فراهم آورد و با قرار دادن دو غیر مقابل یکدیگر، به بسیاری از اقدامات و عملکرد شخصیت‌ها معنای واضح‌‌تری بخشد. هر گفتمان به همه چیز در چارچوب نظام معنایی خود، مفهومی خاص می‌‌بخشد. ازاین‌رو، ممکن است یک فعل، سخن یا نماد در دو گفتمان متفاوت، معنایی متفاوت و حتی متضاد داشته باشند. به همین دلیل، اعمال، گفتار و پدیده‌ها زمانی معنادار هستند که در چارچوب گفتمانی خاص قرار بگیرند. در این میان، نقش غیر یا غیریت‌سازی برای درک گفتمان، حساس است؛ زیرا هویت گفتمان به وجود غیر و مرزبندی با آن است. به همین منظور، در پژوهش حاضر، اوّل دو غیر (شیعه امامیه اثنی‌عشری و اهل‌سنّت) که هرکدام به دنبال بسط نظام معنایی خود در ذهنیت جمعی اجتماع بودند، شناسایی شد. در نتیجه، اهل‌سنت به‌عنوان گفتمان هژمونیک و مسلط با دال مرکزی خلافت و در اطراف آن نشانه‌هایی مانند: انتخابی بودن خلیفه، عدالت صحابه، عدم جواز خروج بر حاکم و بدعت بودن شیعه و شیعه امامی به‌عنوان گفتمان رقیب با دال مرکزی امامت و دال‌هایی همچون: منصوص بودن امامت، اعتقاد به دوازده امام، عصمت ائمه، حجیت قول و فعل معصومین(ع)، جواز خروج بر حاکم جائر و غیبت امام دوازدهم، صورت‌‌بندی شدند. سپس، شیوه مواجهه گفتمانی آنها در حیطه‌‌هایی: مانند شالوده‌‌شکنی، حاشیه‌‌رانی و برجسته‌‌سازی، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. یافته‌های این پژوهش، حاکی از آن است دو رقیب مذکور برای هژمونیک کردن اندیشه و برجسته‌‌سازی نظام معنایی خود و حاشیه‌‌رانی رقیب، طبق مبانی، اعتقادات، ظرفیت‌ها، اقتضائات زمان و شرایط منطقه‌‌ای، همه تلاش خود را در این مواجهه مصروف داشتند؛ اما امتیازات در اختیار اهل‌سنّت به آنان موقعیتی بخشید که بتوانند در مرزبندی غیریت‌سازانه با شیعیان و به حاشیه راندن دال‌های گفتمان آنان، به موفقیت دست یابند و در این راستا، از اقداماتی مانند: جرم‌‌انگاری داشتن عقاید شیعی، قتل، سرکوب، تبعید، زندانی کردن، صدور دستورعمل‌های لازم‌الإجرای حکومتی و مانند آن فروگذار نبودند. در فضایی که بدون توجه به پیامدهای آن، تضعیف شیعه و ایجاد فضای غیریت‌سازانه با آن، در صدر دستورات و عملکرد حاکمان و عملکرد اهل‌سنّت قرار گرفته بود، تفکر سلفی با تکیه بر آن، بیش از دیگران برای از متن جامعه به حاشیه کشاندن شیعیان میدان‌‌داری کرد؛ تا نگاه توأم با شک و تردید جامعه اسلامی به مسلمان بودن شیعیان را که حاصل تلاش بی پرده گفتمان اهل‌سنّت بود، به‌عنوان اصلی یقینی قوام بخشد. در چنین جوّی بود که کم‌کم عقاید و افکار شیعه باطل، خون و مال آنان، مباح شد و ریشه‌کن کردنشان مشروع قلمداد گردید.

https://hiq.bou.ac.ir/article_77539_87a37b43e43f138f1557647ded5fa084.pdf

دانشگاه باقرالعلوم (ع) تاریخ اسلام 2008-6431 26 1 2025 03 21 An Approach to the Critical Assessment of Biography Writing (Case Study on the Ṭay al-Arḍ Attributed to Mirza Ṭaher Tonekaboni) رهیافتی بر آسیب‌شناسی تراجم‌نگاری (مطالعه موردی: طیّ الأرض میرزا طاهر تنکابنی) 174 153 77503 10.22081/hiq.2023.61408.2190 FA علی حسن بیگی استاد، ‌گروه الهیات،‌ دانشگاه اراک،‌ اراک، ایران Journal Article 2021 07 12 This study aims to critically assess a miraculous event (keramah) attributed to Mirza Ṭaher Tonekaboni, a renowned philosopher of the Peripatetic tradition, mystic, and scholar active during the Qajar and early Pahlavi periods. Owing to his scholarly and spiritual reputation, and the transmission of this miracle by certain scholars of biographical literature, the account gained notable acceptance and circulation in books, journals, and online platforms. The science of biography writing is an enduring scholarly discipline among Muslim intellectuals, dedicated to documenting the lives and legacies of religious, intellectual, and social figures. Initially situated within historical studies, it later emerged as a distinct field. The objective of this research is twofold: to critically evaluate the authenticity of the reported miracle and to avoid unwarranted skepticism toward verifiable miraculous accounts. To this end, the author employs a descriptive-analytical method, first presenting the Ṭay al-Arḍ narrative of Mirza Ṭaher Tonekaboni as recorded in various sources and then analyzing it through a chronological comparison—a method long employed by Muslim historians to evaluate the credibility of historical and hadith reports. For example, Ibn e-Isḥaq (d. 151 A.H) records a report that the Prophet Moḥammad (PBUH) established a bond of brotherhood between Jaʿfar ibn Abi Ṭaleb and Ma’adh ibn e-Jabal. However, al-Waqedi challenges its accuracy, arguing that the event predates the Battle of Badr (2 A.H), during which Jaʿfar was still in Abyssinia and only arrived in Medina seven years later. Likewise, a hadith from Imam al-Ṣadeq (A.S) states that after the martyrdom of Imam Hossain (A.S), only three individuals remained steadfast in faith: Abu Khalid Kaboli, Yaḥya ibn Umm al-Ṭawil, and Jobair ibn Muṭʿim. However, historical records place Jobair’s death between 57–59 A.H, predating Imam Zayn al-Abedin’s (A.S) imamate in 61 A.H, thus contradicting the claim. Similarly, this study evaluates the Ṭay al-Arḍ narrative by analyzing the life dates of the key figures mentioned in the report—such as Mirza Naṣrollah Lak, Mirza Ṭaher Tonekaboni, Ismāʿil Aṣanlu, and Mirza Mahmood Ḥosseini Zanjani as well as the date of the construction of the Ayeneh Courtyard (Ṣaḥn-e Atabaki), a central location in the reported miracle. These dates are systematically compared to assess the feasibility of the account. Findings from this investigation indicate that the report concerning Mirza Ṭaher Tonekabon's Ṭay al-Arḍ (traveling long distances in the twinkling of an eye) suffers from a significant historiographical flaw common in biography writing namely, the temporal gap between the event and its documentation. According to Modīr al-Dawlah, he and the Imam of Friday Prayer of Zanjan visited Mirza Ṭaher in 1322 A.H, during which Mirza Ṭaher reportedly described the miracle as having occurred 30 to 40 years earlier, thus dating the event to around 1282 or 1292 A.H. However, inconsistencies arise: Ismail Aṣanlu notes that Mirza Mahmood Zanjani, Imam of Friday Prayer, requested a visit to Mirza Ṭaher in 1322 A.H. Yet, Mirza Mahmood was born in 1309 A.H, making him only thirteen years old at that time-an age incompatible with such a formal role. Moreover, Mirza Ṭaher himself was born in 1280 A.H and entered the Tehran seminary in 1296 A.H at the age of sixteen. If the event occurred 30 years prior to 1322 A.H, he would have been twelve years old—prior to his seminary training and before the construction of the Ayeneh Courtyard, which began in 1295 A.H and concluded in 1303 A.H. If the miracle is dated 40 years earlier, Mirza Ṭaher would have been merely two years old, further compounding the implausibility. The courtyard itself did not exist at that time. Thus, the comparison of the reported event's timeline with the historical dates of the individuals and architectural landmarks involved reveals significant chronological discrepancies. These inconsistencies—between the time of the event and its narration, the ages and roles of the narrators, and the physical setting of the event—strongly challenge the credibility of the attributed miracle. The convergence of these temporal contradictions suggests that the Ṭay al-Arḍ narrative ascribed to Mirza Ṭaher Tonekaboni lacks historical veracity. هدف این پژوهش، ارزیابی کرامتی است که به میرزا طاهر تنکابنی، عالم، عارف و فیلسوفِ مشّایی دوره قاجار و پهلوی اوّل نسبت داده شده است. شهرت و شخصیت علمی و معنوی میرزا طاهر تنکابنی، و همچنین نقل آن توسط برخی از دانشیان رجال و تراجم، سبب شد که این کرامت مورد پذیرش و بازخورد فراوانی در کتاب‌ها، مجلات و پایگاه‌های اینترنتی قرار گیرد. «دانش تراجم»، از دانش‌های دیرینه در میان عالمان مسلمان است. تراجم‌نگاری یا بیوگرافی‌نویسی، به معرفی شخصیت‌های علمی، معنوی و اجتماعی می‌پردازد. این دانش در ابتدا، ذیل «دانش تاریخ» بوده و بعد‌ها به دلایلی از دانش تاریخ جدا شده است. همان‌گونه‌که اشاره شد، هدف این پژوهش، ارزیابی کرامت‌های منقول ازیک‌سو، و ممانعت از بدبینی نسبت به کرامت‌های مستند از سوی دیگر است. بر این پایه، نگارنده با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، ابتدا گزارش طی الأرض میرزا طاهر تنکابنی در منابع مربوط به آن را نقل کرده و با استفاده از روش مقایسه سال‌ها که در میان دانشیان مسلمان، پیشینه دیرینه‌ای دارد، به ارزیابی آن مبادرت کرده است؛ توضیح آنکه دانشیان مسلمان «سال» را پایه قرار داده و رویداد و حدیث را با تکیه بر آن اعتبارسنجی می‌کردند؛ برای مثال، ابن‌اسحاق (م.151ق) می‌نویسد: پیامبر(ص) میان جعفربن‌ابی‌طالب و معاذبن‌جبل عقد اخوّت بست و آن دو با یکدیگر برادر شدند.[1] واقدی معتقد است که این گزارش، صحیح نیست؛ زیرا پیمان اخوت، پیش از جنگ بدر (سال دوم هجرت) منعقد شد و جعفربن‌ابی‌طالب در آن سال در حبشه به سر می‌برد. او هفت سال پس از پیمان اخوت، وارد مدینه شد.[2] در حدیثی از امام صادق(ع) نقل شده که فرمود: «مردم بعد از شهادت امام حسین(ع) مرتد شدند؛ مگر سه نفر: ابوخالد کابلی، یحیی‌بن‌ام‌الطویل و جبیربن‌مطعم. بعدها مردم کم‌کم به امام سجاد و اهل‌بیت ملحق شدند».[3] گفتنی است، جبیربن‌مطعم در سال 57، 58 یا 59 هجری از دنیا رفت. از سوی دیگر، امام سجاد(ع) در سال 61 هجرت، به امامت رسید. بنابراین، جبیربن‌مطعم، امامت علی‌بن‌حسین(ع) را درک نکرده است تا بتواند از یاران امام سجاد(ع) باشد. نگارنده در این پژوهه نیز «سال» را محور ارزیابی قرارداده است. پس، با مقایسه سال‌های زیست شخصیت‌های محوری کرامت مذکور، از قبیل: میرزا نصرالله لک، میرزا طاهر تنکابنی، اسماعیل اصانلو و میرزا محمود حسینی زنجانی، و همچنین تاریخ بنایی که در کرامت مذکور جایگاه مهمی دارد، همگی مورد توجه قرار گرفته و سال‌های آن با یکدیگر مقایسه شدند. یافته‌های این پژوهش، گویای آن است که گزارش طی الأرض میرزا طاهر تنکابنی، با یکی از آسیب‌های تراجم‌نگاری همراه شده است؛ زیرا میان رویداد طی الأرض و ثبت آن، فاصله رخ داده است؛ توضیح آنکه طبق گزارش مدیر الدوله، او و امام جمعه مجتهد زنجانی در سال 1322ق به دیدار میرزا طاهر تنکابنی می‌روند. میرزا طاهر تنکابنی رویداد «طیّ الأرض» را مربوط به سی ـ چهل سال پیش از 1322ق عنوان می‌کند. براین‌اساس، این رویداد می‌بایست در سال 1292ق یا 1282ق روی داده باشد که طبعاً در آن سال، از این رویداد سی یا چهل سال گذشته است. اسماعیل اُصانلو یکی از شخصیت‌های محوری گزارش طی الأرض میرزا طاهر می‌نویسد: «در تاریخ 1322هجری قمری آقای میرزا محمود امام جمعه مجتهد زنجانی به من تکلیف کردند که به عیادت میرزا طاهر تنکابنی که مدتی در بستر بیماری است، برویم.» درصورتی‌که میرزا محمود مجتهد زنجانی، در سال 1309ق متولد شده و بنابراین، در سال 1322ق سیزده‌ساله بوده است. اکنون او چگونه به اسماعیل اُصانلو مدیر الدوله تکلیف می‌کند که به اتفاق به عیادت میرزا طاهر تنکابنی بروند؟ از سوی دیگر، میرزا طاهر تنکابنی در سال ۱۲۸۰ق متولد شده و در ۱۶سالگی (۱۲۹۶ق) برای ادامه تحصیلات حوزوی، وارد حوزه علمیه تهران شده است. همچنین، اسماعیل اُصانلو مدیر الدوله، جریان «طیّ الأرض» را در سال ۱۳۲۲ق از زبان میرزا طاهر تنکابنی نقل کرده است؛ یعنی در ۴۲ سالگیِ میرزا طاهر تنکابنی. حال، اگر سی سال را مبنا قرار دهیم، میرزا طاهر در آن زمان، ۱۲ساله بوده است؛ درحالی‌که میرزا طاهر در آن زمان، هنوز برای تحصیل دروس حوزوی، وارد تهران نشده است؛ ضمن اینکه در آن زمان، صحن آیینه (صحن اتابکی) هنوز ساخته نشده است؛ زیرا ساختن صحن آیینه، در سال ۱۲۹۵ق شروع گردید و پس از هشت سال، در سال ۱۳۰۳ق پایان یافت. اگر مبنا را چهل سال بگیریم، با ابهام بیشتری روبه‌رو می‌شود؛ زیرا در آن وقت، میرزا طاهر ۲ساله بوده و از سویی، صحن آیینه نیز بیست‌ویک سال بعد ساخته شده است. با مقایسه سال‌های نقل رویداد و سال بنای صحن آیینه (اتابکی)، روشن گردید گزارش «طیّ الأرض میرزا طاهر تنکابنی» نمی‌تواند صحیح باشد؛ زیرا علاوه بر فاصله میان نقل کرامت «طیّ الأرض میرزا طاهر تنکابنی» و ثبت آن از یک سو، و ناهماهنگی میان سال تولد میرزا محمود مجتهد امام جمعه زنجان و سال تقاضای او از اسماعیل اُصانلو مدیر الدوله برای رفتن به عیادت میرزا طاهر تنکابنی از سوی دیگر، پذیرش این گزارش با چالش جدی روبه‌روست. افزون بر این، ناهماهنگی میان سال تولد میرزا طاهر تنکابنی، سال ورود او به حوزه علمیه تهران و سال نقل کرامت از سوی او، همگی دلالت بر ناصحیح بودن انتساب کرامت «طیّ الأرض» به میرزا طاهر تنکابنی می‌کند.

https://hiq.bou.ac.ir/article_77503_cd6c3f9d337939991ff8fecac8c37f55.pdf

دانشگاه باقرالعلوم (ع) تاریخ اسلام 2008-6431 26 1 2025 03 21 Genealogy of Political Thought of Takfiri Groups in the Islamic World; Discourse Analysis Using Michel Foucault's Method تبارشناسی اندیشه سیاسی گروه‌های تکفیری در جهان اسلام؛ تحلیل گفتمان با روش میشل فوکو 196 175 77500 10.22081/hiq.2022.58355.2072 FA حمزه علی بهرامی استادیار، گروه معارف، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران پرویز جمشیدی مهر گروه معارف، دانشگاه فرهنگیان، اصفهان، ایران Journal Article 2020 07 24 This study seeks to analyze the historical and discursive roots of Takfiri ideology within the Islamic world through Michel Foucault’s methods of archaeology and genealogy. Takfiri groups, through violent behavior, literalist and dogmatic interpretations of religious texts, excommunication (takfir) of other Islamic sects—particularly Shiites—and instrumental use of media to showcase brutality, pose not only a security threat to societies but also necessitate a critical re-evaluation of their ideological foundations. Drawing upon Foucault concepts such as the power–knowledge nexus, historical discontinuities, and the discursive construction of the subject, this research aims to elucidate the process by which early doctrinal notions were transformed into a dominant Takfiri discourse. The theoretical framework of this article is rooted in Foucault’s genealogy and archaeology. Genealogy, in contrast to linear historical narratives, conceives history as a field of ruptures, oppositions, and discursive reconstructions, wherein power and knowledge are intricately intertwined. From this perspective, truth is not an immutable entity but a construct that emerges within power relations and is stabilized through discourse. Archaeology, meanwhile, delves into the latent layers of discourse to trace how peripheral ideas, under specific historical conditions, evolve into dominant formations. Together, these approaches allow for a discursive mapping of the emergence of Takfiri ideology, from its conceptual origins in Islamic history to its contemporary manifestations in groups such as ISIS. Key Foucault tools such as episteme (the knowledge system of a given era), subject (the individual constituted through discourse), and regime of truth (a system legitimized by its capacity to produce knowledge) offer powerful analytical means to understand the nature of Takfiri movements. These groups construct rigid boundaries between the "self" and the "other," producing idealized subjects that exclude any difference from the realm of "truth." A genealogical investigation of Takfiri thought leads back to the teachings of Ibn Taymiyah (7th–8th centuries A.H), who emphasized a return to the righteous predecessors and rejected interpretive readings of religious texts. His rigid identity boundaries categorized intellectual opponents—such as Shiites and Sufis—as heretics, legitimizing violence against them. Although his ideas were largely marginalized in his own time, they endured as a form of "subjugated knowledge" within the collective memory of parts of the Muslim world. In the 18th century, Moḥammad ibn ʿAbdol-Wahhab, by reviving Ibn Taymiyah’s doctrines and allying with the Saudi dynasty, brought the Takfiri discourse from the margins into the center of political power. Relyng on literalist interpretation of monotheism, he considered all cultural manifestations after the righteous predecessor (such as visiting graves and supplication) to be polytheistic, obligating his followers to eradicate these "deviations." This fusion of religion and politics laid the groundwork for the Saudi state and established Wahhabism as the dominant discourse in the Arabian Peninsula. In the 20th century, several factors contributed to the reproduction of the Takfiri discourse. The collapse of the Ottoman Empire and the rise of colonial powers undermined the Islamic Caliphate, fragmenting the Muslim world into modern nation-states and precipitating an identity crisis. Takfiri groups exploited this vacuum by promising to restore a unified Islamic community. Western and Saudi support for jihadist forces in Afghanistan against the Soviet Union lent legitimacy to networks such as al-Qaeda. Groups like ISIS weaponized violent media representations to propagate fear and, by constructing a heroic narrative of jihad, transformed marginalized youth into obedient subjects of their discourse. Drawing on Wahhabism and an even more radical reading of Ibn Taymiyah, these groups employed takfir as a tool for silencing dissent. By denying the religious legitimacy of other sects, they positioned themselves as the sole representatives of "pure Islam," framing any engagement with non-Islamic political systems as betrayal. Their violence is not merely tactical; it is a symbolic performance asserting the dominance of their own regime of truth over the Islamic world. From Foucault’s perspective, human subjects are not autonomous agents but products of discourse and power relations. Takfiri groups, by constructing a network of concepts—such as jihad, caliphate, and takfir—forge subjects who define their identity through the annihilation of the "other." These subjects, having renounced critical rationality in favor of blind obedience to their leaders, become instruments for the perpetuation of violence. In effect, Takfiri groups do not merely destroy bodies; by redefining "truth," they colonize the very consciousness of society. The findings of this study indicate that Takfiri ideology is a historically constructed phenomenon emerging at the intersection of religion, power, and identity crises. While such discourse reproduces itself in the short term through violence, its inherent contradiction—the denial of Islam’s intrinsic pluralism—poses a fundamental challenge to its sustainability. Confronting this phenomenon requires relegating the Takfiri ideology to the margins through critical historical re-readings and the promotion of alternative discourses grounded in reason and tolerance. هدف این پژوهش، تحلیل ریشه‌های تاریخی و گفتمانی اندیشه‌های تکفیری در جهان اسلام با استفاده از روش‌های «دیرینه‌شناسی» و «تبارشناسی» میشل فوکو است. این گروه‌ها با رفتارهای خشونت‌آمیز، تفسیرهای متعصبانه و ظاهرگرایانه از متون دینی، تکفیر دیگر فرق اسلامی (به‌ویژه شیعیان) و نیز استفاده ابزاری از رسانه برای نمایش خشونت، نه تنها امنیت جوامع را تهدید می‌کنند، بلکه بازخوانی انتقادی مبانی فکری آنان را ضروری ساخته‌اند. این پژوهش با تکیه بر مفاهیم فوکویی مانند: پیوند قدرت و دانش، گسست‌های تاریخی و نقش گفتمان در ساخت سوژه، در پی آن است که چگونگی تبدیل ایده‌های نخستین به گفتمان مسلط تکفیر را تبیین نماید. چارچوب نظری استفاده‌شده در این مقاله، تبارشناسی و دیرینه‌شناسی میشل فوکو است. در روش تبارشناسی، تاریخ را نه به‌مثابه روایتی خطی، بلکه به‌عنوان میدانی از گسست‌ها، تقابل‌ها و بازسازی‌های گفتمانی می‌داند که در آن، «قدرت» و «دانش» در هم تنیده‌اند. از نگاه او، حقیقت، امری ثابت نیست؛ بلکه برساخته‌ای است که در بستر روابط قدرت شکل می‌گیرد و از طریق گفتمان‌ها تثبیت می‌شود. دیرینه‌شناسی نیز به کاوش در لایه‌های پنهان گفتمان‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه ایده‌های حاشیه‌ای در شرایط خاص تاریخی، به گفتمان مسلط تبدیل می‌شوند. این دو روش، به ما امکان می‌دهند تا با ردگیری تحولات گفتمانی، چگونگی شکل‌گیری اندیشه تکفیر را از مفاهیم اوّلیه در تاریخ اسلام تا ظهور گروه‌هایی مانند داعش تحلیل کنیم. کلیدواژه‌های فوکویی مانند «اپیستمه» (نظام دانشی یک دوره)، «سوژه» (فردی که تحت تأثیر گفتمان‌ها شکل می‌گیرد)، و «رژیم حقیقت» (نظامی که مشروعیت خود را از تولید دانش می‌گیرد)، ابزارهای تحلیلی قدرتمندی برای درک ماهیت گروه‌های تکفیری هستند. این گروه‌ها با ایجاد مرزهای سفت و سخت بین «خودی» و «غیرخودی»، سوژه ایده‌آل خود را می‌سازند و هرگونه تفاوت را از دایره «حقیقت» خارج می‌کنند. تبارشناسی اندیشه تکفیر، ما را به آموزه‌های ابن‌تیمیه (قرن ۷-۸ق) می‌رساند. وی با تأکید بر بازگشت به سلف صالح و نفی هرگونه تأویل در متون دینی، مرزهای هویتی سخت‌گیری را بین مسلمانان ترسیم کرد. او مخالفان فکری خود، از جمله شیعیان و صوفیان را «بدعت‌گذار» و خارج از اسلام می‌دانست و مشروعیت خشونت علیه آنان را تبلیغ می‌نمود. اگرچه این ایده‌ها در زمان او عمدتاً طرد شدند، اما به‌مثابه «دانش زیرزمینی»، در حافظه جمعی بخشی از جهان اسلام باقی ماند. در قرن ۱۸ میلادی، محمدبن‌عبدالوهاب با احیای اندیشه‌های ابن‌تیمیه و اتحاد با خاندان سعودی، گفتمان تکفیر را از حاشیه به متن قدرت کشاند. او با تکیه بر تفسیر ظاهرگرایانه از توحید، تمامی مظاهر فرهنگیِ پس از سلف صالح (مانند زیارت قبور و توسل) را شرک تلقی کرد و پیروانش را موظف به نابودی این «انحرافات» ساخت. این اتحاد دین و سیاست، سنگ بنای حکومت سعودی و گسترش وهابیت به‌عنوان گفتمان مسلط در شبه‌جزیره عربستان شد. در قرن بیستم، عوامل متعددی به بازتولید گفتمان تکفیر دامن زدند. فروپاشی امپراتوری عثمانی و استعمار، باعث تضعیف خلافت اسلامی شد و تقسیم جهان اسلام به دولت‌های ملی، بحران هویتی ایجاد کرد که گروه‌های تکفیری با وعده بازسازی امت واحد اسلامی، از آن سوءاستفاده نمودند. حمایت غرب و عربستان از گروه‌های جهادی در افغانستان علیه شوروی، به شبکه‌هایی مانند القاعده مشروعیت بخشید. گروه‌هایی مانند داعش با استفاده از ویدیوهای خشونت، نه تنها ترس را منتشر کردند، بلکه با ساختن روایتی حماسی از «جهاد»، جوانان محروم را به سوژه‌های مطیع گفتمان خود تبدیل نمودند. این گروه‌ها با الهام از وهابیت و تفسیری افراطی‌تر از ابن‌تیمیه، «تکفیر» را به ابزاری برای حذف هر صدای مخالف تبدیل کردند. آنان با انکار مرجعیت دینی سایر فرق، خود را تنها نمایندگان «اسلام ناب» معرفی می‌کنند و هرگونه تعامل با نظام‌های سیاسی غیراسلامی را خیانت می‌دانند. خشونت آنان صرفاً ابزاری برای ترور نیست؛ بلکه نمایشی نمادین برای اثبات حاکمیت «رژیم حقیقت» خود بر جهان اسلام است. از منظر فوکو، سوژه‌های انسانی، نه موجوداتی خودمختار، بلکه محصول گفتمان‌ها و روابط قدرت هستند. گروه‌های تکفیری با ایجاد شبکه‌ای از مفاهیم (مانند: جهاد، خلافت و تکفیر)، سوژه‌هایی می‌سازند که هویت خود را در نابودی «دیگری» تعریف می‌کنند. این سوژه‌ها با انکار عقلانیت انتقادی و تقلید کورکورانه از رهبران، به ابزارهایی برای تداوم خشونت تبدیل می‌شوند؛ به عبارت دیگر، تکفیری‌ها نه تنها بدن‌ها را نابود می‌کنند، بلکه با بازتعریف «حقیقت»، ذهنیت جامعه را نیز به اشغال درمی‌آورند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که اندیشه تکفیر، برساخته‌ای تاریخی است که در تقاطع دین، قدرت و بحران‌های هویتی شکل گرفته است. اگرچه این گفتمان در کوتاه‌مدت با توسل به خشونت، خود را بازتولید می‌کند، اما تناقض ذاتی آن (نفی تکثر ذاتی اسلام) مانعی اساسی برای تداوم آن است. مقابله با این پدیده، مستلزم تقلیل ایدئولوژی تکفیر به جایگاه حاشیه‌ای آن از طریق بازخوانی انتقادی تاریخ و ترویج گفتمان‌های جایگزین مبتنی بر عقلانیت و مدارا است.

https://hiq.bou.ac.ir/article_77500_11bd8166e2d68dc4559c19324aa0d4a6.pdf

دانشگاه باقرالعلوم (ع) تاریخ اسلام 2008-6431 26 1 2025 03 21 Contemporary Arab Muslim Scholars on the Internal Causes of the Decline of Islamic Civilization آرای اندیشمندان مسلمان معاصر عرب درباره عوامل درونی انحطاط تمدن اسلامی 222 197 77851 10.22081/hiq.2022.62097.2209 FA جهانبخش ثواقب استاد، گروه تاریخ، دانشگاه لرستان، خرم‌‌آباد، ایران Journal Article 2021 10 15 Despite its early flourishing, Islamic civilization gradually suffered from a series of debilitating factors that led to its decline. These factors can be broadly divided into two categories: internal—arising from within the Islamic society itself—and external, rooted in the surrounding world and external events that adversely affected the trajectory of Islamic civilization. Just as the emergence and expansion of this civilization have drawn scholarly attention, its stagnation and deterioration become a subject of critical inquiry among Muslim scholars, each offering distinct perspectives on its causes. This article adopts a descriptive-analytical approach to explore a central question on what internal factors contributing to the decline of Islamic civilization have been identified by contemporary Arab Muslim scholars. The principal objective is to investigate the internal weaknesses and afflictions that, according to these thinkers, have played a decisive role in the historical downturn of Islamic civilization. The study rests on the hypothesis that in the thought of these scholars, both internal and external causes are acknowledged; however, this article focuses specifically on the internal dimension of that decline. Methodologically, the research falls within the domain of historical studies. Data has been gathered through library-based research, while the analytical framework is rooted in descriptive and interpretive techniques. The term Islamic civilization in this study encompasses both the material and spiritual heritage developed and presented by Muslims during their historical period of civilizational grandeur. Conversely, decline is understood as a state of intellectual and societal regression, in which the former scientific and cultural brilliance of the Muslim world changed into the weakness and stagnation. Findings reveal that the question of decline has occupied the minds of many Muslim intellectuals-from North Africa to South Asia-since the 13th century A.H. The concept of decline has been widely discussed across diverse Muslim contexts including Turkish, Arab, Iranian, Indian, and Indonesian thought. The question of why Muslims regressed while others advanced became a central concern for scholars of different Islamic nationalities. In the modern Arab context, a complex and multidimensional social crisis-considered both a result and a manifestation of civilizational decay-paved the way for reformist movements. Leading Arab Muslim thinkers such as Moḥammad ʿAbdoh, Moḥammad Rashid Reza, ʿAbdol-Raḥmān al-Kawakebi, Malek Ibn e-Nabi, Samiḥ ʿĀṭef al-Zayn, Shakib Arsalan, and others have all addressed the phenomenon of decline by engaging with the contemporary conditions of Muslim societies. While there is some contention regarding the precise causes, a general consensus affirms the reality of decline and backwardness. Consequently, much of their thought focuses on strategies for civilizational revival, either through a return to Islamic principles or via the selective adoption of Western models of modernization. These thinkers have identified a number of internal crises—doctrinal, political, social, moral, and intellectual-as key contributors to Islamic civilizational decline. The deterioration of internal conditions, in turn, facilitated the impact of external pressures. Chief among these internal causes, according to the reformists, is a doctrinal crisis marked by a weakening of faith and theological deviation. Political despotism-manifest in tyranny, corruption, and the erosion of justice by Muslim rulers-is another frequently cited cause. Social factors include the absence of national unity and solidarity, fragmentation along sectarian and ethnic lines, failure to attain material and spiritual strength, and pervasive Westernization, self-alienation, and cultural dislocation. In the realm of intellectual decline, the loss of scientific vitality and innovation has been a prominent concern. Moreover, the moral degeneration of both leaders and the general publicmarked by worldliness, materialism, extravagance, and disengagement from ethical and spiritual valueshas further exacerbated the decline. These developments led to widespread negligence of social and personal responsibilities, as Muslims became increasingly inward-looking and stagnant. The article concludes that contemporary Arab Muslim thinkers acknowledge the reality of Islamic civilizational decline and emphasize the interplay of both internal and external causes-though they view internal factors as the primary enablers of external threats. Islamist thinkers, in contrast to secular reformists, do not regard Islam itself as the source of decline. On the contrary, they argue that the abandonment of the monotheistic thought of Islam, and the transformation of Muslim lifestyles and cultures, lie at the heart of the problem. For these thinkers, a return to the authentic principles of Islam is not merely a solution, but an essential catalyst for the civilizational renewal of the Muslim world. تمدن اسلامی با وجود شکوفایی نخستین، به‌‌تدریج بر اثر عواملی دچار آسیب شد که آن را به انحطاط کشاند. این عوامل، برخی درون‌‌ساختاری بودند که از درون جامعه اسلامی بر آن تأثیر منفی گذاشت و برخی برون‌‌ساختاری بودند؛ یعنی عواملی که از جهان پیرامونی و حوادث بیرونی، تمدن اسلامی را دچار تخریب و ضعف کرد. همان‌‌گونه‌‌که برآمدن و گسترش این تمدن مورد توجه اندیشمندان بوده، رکود و انحطاط آن نیز از نظر آنان دور نمانده است و هرکدام به برخی از این عوامل پرداخته‌‌اند. در این مقاله، به شیوه توصیفی ـ تحلیلی، این پرسش مطرح شده که از منظر اندیشمندان مسلمان معاصر عرب چه عوامل درونی بر انحطاط تمدن اسلامی تأثیرگذار بوده است؟ هدف اصلی مقاله، بررسی آسیب‌‌ها و آفات درونی تأثیرگذار بر انحطاط تمدن اسلامی است و رسیدن به پاسخ این پرسش را دنبال می‌‌کند که «از منظر اندیشمندان مسلمان معاصر عرب، چه عوامل درونی بر انحطاط تمدن اسلامی مؤثر بوده‌‌اند؟» فرضیه پژوهش، بر دوگانه عوامل درونی و برونی انحطاط در رویکرد این اندیشمندان دلالت دارد که در این مقاله، به عوامل درونی این انحطاط پرداخته می‌‌شود. این پژوهش، از نوع تاریخی است و در مرحله گردآوری اطلاعات، به روش کتابخانه‌‌ای و در مرحله تبیین، با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی سامان یافته است‌‌. در این پژوهش، مراد از تمدن اسلامی، تمامی میراث و جنبه‌‌های مادی و معنوی مسلمانان است که در دوران مجد و عظمت تمدنی خود به آن دست یافته و به بشریت عرضه کرده‌‌اند؛ مراد از انحطاط تمدن اسلامی نیز بروز حالت عقب‌‌ماندگی، پاشیدگی و تنزل تمدنی در میان مسلمانان است که درخشش علمی ایشان، به ضعف و رکود تبدیل شد. یافته‌های پژوهش نشان‌ می‌دهد که مقوله افول اقتدار جهان اسلام، اندیشه بسیاری از نویسندگان از شمال آفریقا تا جنوب آسیا را از سده 13ق به بعد درگیر ساخت. مفهوم انحطاط توسط ترکان، اعراب، ایرانیان و همچنین مسلمانان در هند و اندونزی، بسیار استفاده شده است. اینکه چرا مسلمانان عقب ماندند و دیگران پیشرفت کردند، موضوعی شد که نویسندگانی با ملیت‌‌های مختلف اسلامی بدان پرداختند. در محیط عربی معاصر، یک بحران اجتماعی چندبُعدی وجود داشت که از نتایج انحطاط و زوال اسلامی بود و به ظهور جنبش‌‌های اصلاحی انجامید. غالب اندیشمندان جهان عرب همچون: محمد عبده، محمد رشید رضا، عبدالرحمن کواکبی، مالک‌ بن‌‌نبی، سمیح عاطف الزین، شکیب ارسلان و دیگران، به مقوله انحطاط بر اساس وضعیت کنونی جوامع اسلامی پرداخته و عقب‌‌ماندگی جهان اسلام را پذیرفته‌‌اند؛ هرچند در علل این عقب‌‌ماندگی، مناقشه‌‌هایی رخ داده است. ازاین‌‌رو، بیشتر به راه‌‌های برون‌‌رفت از این عقب‌‌ماندگی و زوال در قالب اندیشه اصلاحی پیشرفت پرداخته‌‌اند و نوین‌‌سازی جوامع اسلامی را برخی با بازگشت به اسلام و تعالیم آن، و بعضی با اخذ الگوهای پیشرفت غربی طرح کرده‌‌اند. با این دیدگاه است که اصلاح‌‌طلبان مسلمان راه‌حل‌های گوناگونی برای احیا و پیشرفت جامعه اسلامی و برون‌‌رفت از وضعیت زوال و عقب‌‌ماندگی ارائه داده‌‌اند. در تحلیل و بررسی این اندیشمندان، بحران‌‌های اعتقادی، سیاسی، اجتماعی، اخلاقی و علمی درازدامنه از درون جامعه اسلامی، بر انحطاط تمدن اسلامی تأثیرگذار بوده‌‌اند. همین مساعد بودن شرایط درونی، تأثیر عوامل بیرونی را هموار کرده است. اندیشمندان مسلمان، در صدر علل انحطاط تمدن اسلامی، بحران یا انحطاط اعتقادی مسلمانان را مطرح کرده‌‌اند. در بحران سیاسی، استبداد حکام اسلامی یا استبداد داخلی و ظلم و فساد حکّام، در اندیشه غالب اصلاح‌‌گران معاصر به‌‌عنوان یکی از علل مؤثر عقب‌‌ماندگی مسلمانان مطرح شده است. برخی از عواملی که اندیشمندان مسلمان در باره انحطاط تمدنی مطرح کرده‌‌اند، در حوزه انحطاط اجتماعی است؛ مانند فقدان وحدت ملی و همبستگی اجتماعی، جدایی و تفرقه میان مسلمانان به‌‌عناوین مذهبی و غیرمذهبی (قومیت‏گرایی و تعصب‏های قومی و نژادی)، ناکامی در کسب نیرومندی مادی و معنوی، غرب‏زدگی و ازخودبیگانگی و خودباختگی در برابر غرب. بحران یا ضعف و زوال علمی، از دیگر عواملی است که اندیشمندان مسلمان در بررسی انحطاط تمدن اسلامی به آن پرداخته‌‌اند. زوال اخلاقی مسلمانان، چه زمامداران و چه مردم، از عواملی بوده که اندیشمندان آن را در انحطاط تمدن اسلامی مؤثر دانسته‌‌اند. تغییر اخلاق اسلامی به اخلاق دنیاگرایانه و مادی و دور شدن از ارزش‌‌ها و فضایل اخلاقی و انسانی، غالب شدن تجمل‌‌گرایی و تنعم‌‌گرایی بر مسلمانان، فساد اخلاقی، گرایش به رکود و سستی، فساد مالی و اقتصادی، مسلمانان را از وظایف و مسئولیت‌‌های فردی و اجتماعی آنان دور ساخت. مقاله با این نتیجه‌گیری به پایان می‌رسد که اندیشمندان مسلمان جهان عرب، به پدیده انحطاط تمدن اسلامی قائل بودند و در علت‌‌یابی آن هم بر عوامل درونی و هم عوامل برونی تأکید کرده‌‌اند و عوامل درونی را مقدمه تأثیرگذاری عوامل برونی این انحطاط دانسته‌‌اند. متفکران اسلام‌‌گرا، دوری مسلمانان از اندیشه توحیدی اسلام و تغییر فرهنگ و سبک زندگی آنان را در انحطاط و عقب‌‌ماندگی آنان مؤثر دانسته‌‌اند و برخلاف دیدگاه اندیشمندان غیراسلام‌‌گرا، اسلام را نه‌‌تنها عامل عقب‌‌ماندگی مسلمانان ندانسته‌‌اند، بلکه بازگشت دوباره به حقیقت اسلام را در زایش تمدنی آنها کاملاً نقش‌‌آفرین می‌‌دانند.

https://hiq.bou.ac.ir/article_77851_0d76f104df2961e2064a2efb4dcce317.pdf

دانشگاه باقرالعلوم (ع) تاریخ اسلام 2008-6431 26 1 2025 03 21 The Impact of Political Factors on the Devaluation of Iranian Currency in the Twelfth Century A.H تأثیر عوامل سیاسی بر کاهش ارزش پول‌ ایران در سده دوازدهم هجری‌قمری 248 223 77501 10.22081/hiq.2023.60729.2165 FA سمیه خانی پور استادیار، گروه ایران‌شناسی، دانشکده ایران‌‌شناسی، دانشگاه ولی‌عصر(عج)، رفسنجان، ایران. فهیمه شکیبا استادیار، گروه ایران‌شناسی، دانشکده ایران‌‌شناسی، دانشگاه ولی‌عصر(عج)، رفسنجان، ایران 0000-0002-0546-3800 Journal Article 2021 04 20 One of the significant economic issues of the twelfth century A.H was the devaluation of Iran's currency. The present study aims to examine the political factors contributing to the monetary devaluation of Iran during this period, using a descriptive-analytical method. This inquiry conceptualizes politics as the independent variable and economy as the dependent one, in order to evaluate the degree to which economic decline was influenced by political dynamics. To this end, the monetary developments of Iran in the twelfth century A.H are investigated, with specific attention to the role of political factors during the periods of the Afghan occupation (1135–1142 A.H), the Afsharid dynasty (1148–1210 A.H), and the Zandiyeh dynasty (1173–1209 A.H). The findings of the research indicate that the twelfth century A.H—marked by the fall of the Safavid dynasty and preceding the rise of the Qajar state—was a critical transitional era in Iranian history, characterized by political, economic, and social deterioration. A series of internal and external wars, persistent rebellions, and flawed policies implemented by ruling elites imposed heavy economic and social costs on the country, plunging Iran into a deep crisis. Political instability, the fragmentation of centralized authority, the emergence of competing power centers, excessive taxation, widespread insecurity, looting, and the decline of the economically active population led to widespread recession, economic stagnation, disruption in production and trade (both domestic and foreign), as well as the deterioration of the monetary system and production mechanisms, ultimately resulting in further devaluation of the currency. Another consequence of misguided domestic and foreign policies was the shortage of monetary metals, which compelled the authorities to reduce the purity (fineness) and weight of minted coins in order to meet fiscal demands. Governments facing financial strain frequently adopted such practices as a means of addressing economic shortfalls. However, the deliberate debasement of coinage, which symbolized a reduction in the currency’s intrinsic value, led to rampant price increases and widespread inflation. Hence, in determining the domestic value of currency, it is essential to consider the general price level: an increase in prices corresponds to a decrease in the currency’s value, and vice versa. In conclusion, the study identifies the primary causes of monetary devaluation in twelfth-century Iran—with an emphasis on political factors—as the weakening of the country’s economic foundations due to persistent political instability arising from recurrent internal and external conflicts, alongside the debasement of coinage by central authorities. یکی از مباحث مهمّ اقتصادی قرن دوازدهم هجری قمری، کاهش ارزش پول ایران بوده‌ است. هدف این پژوهش، بررسی عوامل سیاسی مؤثر بر روند کاهش ارزش پولی ایران در سده دوازدهم هجری قمری است که با روش وصفی- تبیینی صورت گرفته است. در این نوشتار، با بررسی متغیر سیاست به‌عنوان متغیر مستقل و اقتصاد به‌عنوان متغیر وابسته، میزان تأثیرپذیری این دو بر یکدیگر ارزیابی شده تا نقش عوامل سیاسی در کاهش ارزش پول ایران در این دوره روشن گردد. به همین منظور، ضمن بررسی تحولات پولی ایران در قرن دوازدهم قمری، نقش عوامل سیاسی مؤثر بر کاهش ارزش پول ایران در طول حاکمیت افاغنه (1135-1142ق)، افشاریه (1148-1210ق) و زندیه (1173-1209ق) تشریح و تبیین شده است. یافته‌های پژوهش نشان‌دهنده آن است که سده دوازدهم هجری، هم‌زمان با برافتادن صفویه تا روی کار آمدن قاجاریه، از وجوه گوناگون در تاریخ ایران دارای اهمیت است؛ زیرا نشان‌دهنده دوران ناتوانی و انحطاط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران بوده است. در این دوره، در نتیجه وقوع شورش‌‌ها، جنگ‌‌های متمادی داخلی و خارجی و خط‌مشی سردمداران قدرت، هزینه‌های سنگین اقتصادی و ‌اجتماعی زیادی بر کشور تحمیل گردید و سبب بحرانی‌شدن اوضاع اقتصادی کشور شد. نبود ثبات و امنیت سیاسی، پیدایش مراکز متعدد قدرت، اخذ مالیات‌های سنگین، ناامنی راه‌‌ها، قتل و غارت و کاهش جمعیت فعال کشور، به رکود و انحطاط اقتصادی و توقف تولید و تجارت داخلی و خارجی و اختلال در نظام پولی و تولیدی و کاهش هرچه بیشتر ارزش پول منجر شد. یکی دیگر از تأثیرات منفیِ متأثر از سیاست‌های غلط داخلی و خارجی،‌ کمبود فلز پول بود که بر اثر آن، حاکمیت مجبور شد برای تأمین هزینه‌‌ها، میزان عیار و وزن مسکوکات را کاهش دهد. بیشتر حکومت‌‌هایی که در تنگنای مالی قرار می‌‌گرفتند و به پول احتیاج داشتند، با این روش می‌‌توانستند مشکلات اقتصادی خود را حل کنند؛ اما تنزل عیار که نشان‌دهنده کاهش ارزش پول در این دوره بود، باعث افزایش بی‌رویه قیمت‌‌ها و تورم فراگیر شد. از‌این‌‌رو، در تعیین ارزش داخلی پول، سطح عمومی قیمت‌‌ها را باید در نظر گرفت؛ بدین معنا که اگر قیمت‌‌ها بالا رود، ارزش پول پایین می‌‌آید و اگر قیمت‌‌ها تنزل کند، ارزش پول بالا می‌‌رود. بر پایه آنچه گفته شد، مهم‌‌ترین علل کاهش ارزش پولی ایران در این قرن، با تأکید بر نقش عوامل سیاسی،‌ عبارت‌اند از ضعیف‌شدن بنیه اقتصادی کشور در پی بی‌ثباتی سیاسی ناشی از بروز جنگ‌‌های زیاد داخلی و خارجی و تنزل عیار مسکوکات پول توسط حاکمیت مرکزی.

https://hiq.bou.ac.ir/article_77501_72ea1e8cd4fc609e3329fb50e99ece0e.pdf